Wśród nocnej ciszy - prawdziwa historia zbrodni połanieckiej z Wigilii 1976

👁 124 przeczytań

„Wśród nocnej ciszy” jest inspirowane zbrodnią połaniecką: w noc wigilijną 1976 roku, na drodze z Połańca do Zrębina, zabito troje młodych ludzi wracających z pasterki, a sprawcy upozorowali wypadek drogowy. Zginęli 18-letnia Krystyna Łukaszek, w piątym miesiącu ciąży, jej 25-letni mąż Stanisław i jej młodszy brat Mieczysław Kalita. Zbrodnię widziało kilkadziesiąt osób z tej samej wsi i wszystkie przez miesiące milczały. Poniżej opisuję, co wiadomo z dokumentów procesu i opracowań, jak sprawa wyszła na jaw, jak się skończyła i co serial HBO Max zmienia. Piszę o prawdziwych ludziach, więc trzymam się faktów i pomijam drastyczne szczegóły.

Co wydarzyło się w noc wigilijną 1976 roku

Zrębin to niewielka wieś pod Połańcem, wtedy w województwie tarnobrzeskim, dziś w powiecie staszowskim w świętokrzyskiem. W Wigilię 1976 roku mieszkańcy pojechali na pasterkę do kościoła w Połańcu dwoma autobusami PKS i taksówką. Przejazd zorganizował Jan Sojda, najzamożniejszy gospodarz we wsi. W autobusach pito alkohol.

• Droga powrotna. Krystyna Łukaszek, jej mąż Stanisław i jej brat Mieczysław wracali do Zrębina pieszo. Według Polskiego Radia Sojda odmówił im miejsca w autobusie.
• Zabójstwo. Na drodze dogoniła ich kolumna wracających z Połańca. Chłopca potrącono taksówką, małżonków zaatakowano. Wszyscy troje zginęli.
• Upozorowanie. Ciała przewieziono dalej w stronę Zrębina i zostawiono na drodze tak, by wyglądało to na potrącenie przez autobus.
• Alibi. Część uczestników wróciła potem do kościołów, żeby mieć świadków swojej obecności na nabożeństwie.

Dlaczego: konflikt dwóch rodzin

Motywem była zemsta. W sierpniu 1976 roku Krystyna, z domu Kalita, wyszła za Stanisława Łukaszka. Po weselu doszło do kłótni z rodziną Sojdy: o rozliczenie za pomoc w kuchni i o zarzut, że siostra Sojdy wynosiła z wesela jedzenie. Opracowania wspominają też o wcześniejszym sporze Sojdów z dziadkiem ofiar. Sojda miał we wsi pozycję, jakiej nie miał nikt inny: według Polskiego Radia jako jedyny miał ciągnik i telefon.

Zmowa milczenia

To odróżnia sprawę połaniecką od innych zbrodni PRL. Zabójstwo widzieli ludzie siedzący w autobusach: Polskie Radio pisze o ponad 30 świadkach, opracowanie oparte na aktach sądowych o około 70 osobach w autobusach. Uczestnicy złożyli przysięgę milczenia, przekłuwając palce, a części z nich zapłacono. Kwoty łapówek źródła podają różne, więc ich nie powtarzam.

Przez miesiące wieś trzymała się wersji o wypadku. Przesłuchiwani odpowiadali formułą „nie oświadczam się”, czyli odmową złożenia wyjaśnień. To zdanie wziął później za tytuł swojego reportażu Wiesław Łuka.

Jak prawda wyszła na jaw

• Pierwsze śledztwo prowadzono jak sprawę drogową. Ofiary pochowano jeszcze przed Nowym Rokiem.
• Świadek. Nastoletni chłopak wracający pieszo z pasterki widział, jak układano ciała na drodze, i powiedział o tym milicji. Według Polskiego Radia jego rodzina zapłaciła za to wysoką cenę.
• Aresztowania. Józefa Adasia, kierowcę autobusu i szwagra Sojdy, zatrzymano w lutym 1977 roku pod zarzutem spowodowania śmiertelnego wypadku. Sojdę w maju 1977 roku, najpierw za utrudnianie śledztwa.
• Ekshumacja. W maju 1977 roku ponowne badanie ciał w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w Krakowie wykazało, że ofiary zostały zabite, a nie potrącone przez autobus.

Proces w Sandomierzu

Sprawę sądził Sąd Wojewódzki w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu. Rozprawy trwały od 7 listopada 1978 do 10 listopada 1979 roku, przesłuchano ponad 200 osób, a uzasadnienie wyroku ma 651 stron. Oskarżeni byli Jan Sojda, Józef Adaś oraz dwaj zięciowie Sojdy, Jerzy Socha i Stanisław Kulpiński. Henryk Witek, który pomagał przy przenoszeniu ciał, dostał 6 lat więzienia. Za fałszywe zeznania i zatajenie zbrodni skazano 18 świadków.

Serial a fakty: co zmieniono

„Wśród nocnej ciszy” nie jest dokumentem. HBO pisze o serialu „inspirowanym prawdziwymi wydarzeniami”, a nazwiska są zmienione:

Na premierze serialu 10 listopada 2026 w Warszawie honorowymi gośćmi byli Wiesław Łuka i Henryk Buczek, jeden z głównych oficerów śledczych w prawdziwej sprawie. Serial dokłada wątki, których w aktach nie ma, na przykład życie prywatne śledczego czy postacie dzieci-świadków. Wieś w serialu nazywa się Zrębin, ale kręcono ją gdzie indziej.

Reportaż, film i serial

• „Nie oświadczam się” Wiesława Łuki, reportera tygodnika „Prawo i Życie”, powstał w 1981 roku. Drugie, poprawione wydanie ukazało się w 2014 roku nakładem Wydawnictwa Dowody na Istnienie. Głównie za tę książkę autor dostał Nagrodę Honorową Krajowego Klubu Reportażu za 2015 rok.
• „Zmowa” Janusza Petelskiego z 1988 roku to film fabularny o tej samej sprawie.
• „Wśród nocnej ciszy” Jana Holoubka (HBO Max, 2026) ma 6 odcinków, finał 18 grudnia, tydzień przed 50. rocznicą zbrodni. Daty odcinków, obsadę i cennik zbieram w przewodniku Wśród nocnej ciszy.

Uwaga na pomyłkę: tytuł „Wśród nocnej ciszy” nosi też film Tadeusza Chmielewskiego z 1978 roku. To inny film, niezwiązany z serialem HBO.

Długą, reporterską wersję tej historii opisałem w tekście Wypadek, którego nie było. Wigilia 1976 i prawdziwa historia „Wśród nocnej ciszy”.

Najczęstsze pytania

Czy Wśród nocnej ciszy to prawdziwa historia?

Tak. Serial jest inspirowany zbrodnią połaniecką z nocy z 24 na 25 grudnia 1976 roku, ale nazwiska zmieniono, a część wątków dopisano.

Gdzie wydarzyła się zbrodnia połaniecka?

Na drodze między Połańcem a wsią Zrębin, wtedy w województwie tarnobrzeskim, dziś w powiecie staszowskim w województwie świętokrzyskim.

Kto zginął w zbrodni połanieckiej?

Krystyna Łukaszek (18 lat, w piątym miesiącu ciąży), jej mąż Stanisław Łukaszek (25 lat) i jej młodszy brat Mieczysław Kalita.

Na jakiej książce oparto serial?

Na reportażu Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”, napisanym w 1981 roku i wznowionym w 2014 roku.

Jak skończył się proces?

Sąd Wojewódzki w Tarnobrzegu skazał czterech sprawców na karę śmierci i 18 świadków za fałszywe zeznania. Szczegóły wyroków są w rozwijanej ramce wyżej.