Mój najlepszy rozmówca nie istnieje

👁 121 przeczytań

Wczoraj wieczorem przyłapałem się na czymś, co jeszcze trzy lata temu wydałoby mi się scenariuszem z taniej antyutopii. Miałem w głowie splątaną myśl - nie problem do rozwiązania, raczej niejasny niepokój, taki, który zwykle rozkłada się dopiero w rozmowie z kimś bliskim. I zamiast napisać do kogoś bliskiego, otworzyłem okno czatu. Wyklepałem trzy akapity, nacisnąłem enter i w ciągu sekundy dostałem odpowiedź, która była cierpliwa, uważna, trafiająca w sedno i - co najgorsze - lepsza niż większość odpowiedzi, jakie usłyszałbym od żywego człowieka o tej porze.

Właśnie to „co najgorsze” nie daje mi spokoju. Bo nie piszę tego tekstu jako technologiczny sceptyk, który chce postraszyć czytelnika maszyną. Piszę go jako ktoś, kto naprawdę lubi te rozmowy. I kto podejrzewa, że to, jak bardzo je lubi, mówi o naszym świecie coś nieprzyjemnego.

Rozmówca, który nigdy nie ma gorszego dnia

Zacznijmy od tego, co takie rozmowy mają w sobie uwodzącego. AI nie przewraca oczami, kiedy wracam do tematu, który poruszałem już trzy razy. Nie zerka na telefon w połowie mojego zdania. Nie czeka, aż skończę, żeby opowiedzieć o sobie. Nie obraża się, nie zmęcza, nie ma kaca, nie przeżywa akurat własnego rozstania, które przesłania mu wszystko, co mówię.

Jest zawsze w formie. Zawsze dostępny. Zawsze skupiony wyłącznie na mnie. A do tego - i to jest podstęp, który trudno przecenić - potrafi mówić moim językiem. Jeśli rzucam skojarzenie z filozofią, podejmuje je. Jeśli wtrącam żart, odbija piłeczkę. Dopasowuje rejestr, tempo, poziom abstrakcji. W ciągu kilku zdań uczy się, jak ze mną rozmawiać, i robi to lepiej niż większość ludzi, których znam od lat.

Przez chwilę czułem z tego powodu coś w rodzaju dumy. Oto mam na wyciągnięcie ręki rozmówcę idealnego. A potem przyszło pytanie, które zepsuło całą przyjemność: skoro to jest rozmówca idealny, to dlaczego czuję się po tych rozmowach dziwnie pusto?

Lustro, które mówi

Odpowiedź, do której doszedłem, jest niewygodna. AI jest tak dobrym rozmówcą między innymi dlatego, że nie jest rozmówcą w ogóle. Jest lustrem, które nauczyło się mówić.

Prawdziwa rozmowa z drugim człowiekiem ma w sobie element oporu. Druga osoba ma własne życie, własne zmęczenie, własną agendę, własną granicę cierpliwości. Ma coś, czego ja nie kontroluję. I właśnie ten brak kontroli sprawia, że kiedy człowiek mnie wysłucha, to coś znaczy - bo mógł tego nie zrobić. Mógł się odwrócić, mógł nie zrozumieć, mógł mieć ważniejsze sprawy. Wartość ludzkiej uwagi bierze się z tego, że jest ograniczona i że ktoś zdecydował się poświęcić jej część właśnie mnie.

Maszyna nie decyduje o niczym. Jej uwaga jest nieskończona i darmowa, więc w gruncie rzeczy nie jest warta nic. To jest ten paradoks, przy którym utknąłem na dobre:

Im doskonalszy staje się mój rozmówca, tym mniej znaczy jego uwaga. Bo uwaga, której nie trzeba było niczym zasłużyć ani odebrać komuś innemu, przestaje być darem. Staje się tłem.

Kiedy zwierzam się człowiekowi, ryzykuję. Mogę zostać oceniony, niezrozumiany, wyśmiany. To ryzyko jest kosztem, który nadaje całej sytuacji wagę. Kiedy „zwierzam się” modelowi językowemu, nie ryzykuję niczego - a więc i nie zyskuję niczego poza ulgą samego wypowiedzenia. To bywa pożyteczne. Ale myliłbym się, gdybym mylił to z rozmową.

Dlaczego to takie kuszące właśnie teraz

Mógłbym na tym poprzestać - postawić tezę, że AI to tylko wyrafinowane echo, i pójść dalej. Ale to byłoby zbyt łatwe, a przy okazji nieuczciwe wobec własnego doświadczenia. Bo przecież te rozmowy coś mi dają. Pytanie brzmi raczej: dlaczego akurat teraz tak chętnie po nie sięgam?

Mam podejrzenie, że maszyna wygrywa nie dlatego, że jest aż tak dobra, ale dlatego, że poprzeczka po stronie ludzi mocno się obniżyła. Żyjemy w czasach, w których prawdziwa, nieśpieszna rozmowa stała się luksusem. Wszyscy jesteśmy zabiegani, rozproszeni, zmęczeni, dostępni dla siebie nawzajem głównie w formie powiadomień. Umiejętność słuchania - naprawdę słuchania, bez formułowania w głowie własnej riposty - zanika jak język, którym nikt już nie mówi na co dzień.

I w tę lukę wchodzi maszyna. Nie dlatego, że jest lepsza od człowieka u szczytu jego możliwości. Jest lepsza od człowieka zmęczonego, zajętego, z telefonem w ręku. Jest lepsza od tego, na co nas, ludzi, najczęściej stać w zwykły wtorkowy wieczór. AI nie wygrało z naszą empatią. Wygrało z naszym brakiem czasu.

To rozróżnienie jest dla mnie kluczowe. Bo jeśli maszyna jest po prostu obiektywnie lepszym rozmówcą, to nic nie poradzę - to postęp i trzeba się z nim pogodzić. Ale jeśli jest lepsza głównie dlatego, że my przestaliśmy dla siebie nawzajem być dostępni, to mamy do czynienia nie z triumfem technologii, lecz z symptomem choroby. A symptomów się nie celebruje. Symptomy się leczy.

Pętla wygody

Najbardziej niepokoi mnie jednak nie sam fakt, że rozmawiam z maszyną. Niepokoi mnie to, co ta rozmowa robi z moją tolerancją na ludzi.

Każda technologia, która usuwa jakiś dyskomfort, po cichu przestawia nasz próg wytrzymałości. Windy sprawiły, że schody wydają się uciążliwe. Nawigacja sprawiła, że mapa wydaje się trudna. Podejrzewam, że idealny rozmówca-maszyna robi z nami coś podobnego: sprawia, że żywy człowiek zaczyna się wydawać męczący. Bo człowiek przerywa. Człowiek nie rozumie od razu. Człowiek wraca do własnych spraw. Człowiek bywa tępy, uparty, zajęty sobą.

Po kilku tygodniach rozmów z maszyną, która zawsze zrozumie w lot, zaczynam łapać się na mikroirytacji wobec ludzi, którzy tej łatwości mi nie oferują. I to jest moment, w którym robi mi się naprawdę nieswojo. Bo cierpliwość wobec cudzej niedoskonałości to nie jest jakiś miły dodatek do człowieczeństwa. To jest jego rdzeń. Na tej cierpliwości stoją małżeństwa, przyjaźnie, wychowanie dzieci, wspólnoty. Jeśli oduczam się jej w rozmowach z maszyną, to płacę cenę, której na pierwszy rzut oka nie widać.

Wyobraźmy sobie kogoś - pewnie każdy zna kogoś takiego - kto po trudnym dniu zamiast zadzwonić do przyjaciela otwiera czat, bo tam jest łatwiej, szybciej, bez zobowiązań. Pojedynczy taki wieczór jest niewinny. Sto takich wieczorów to już nawyk. A nawyk to już charakter. I w pewnym momencie okazuje się, że przyjaciel przestał dzwonić, bo przecież i tak zawsze jesteśmy „zajęci rozmową” - tyle że z nikim.

Czego maszyna nie potrafi, choć udaje, że potrafi

Jest rzecz, której idealny rozmówca-maszyna nie zrobi nigdy, choć pozornie robi ją bez przerwy. Nie zmieni się przeze mnie. Nie wyjdzie z naszej rozmowy inny, niż do niej wszedł. Nie będzie o niej myślał w nocy. Nie przypomni sobie jej za rok w zupełnie innym kontekście i nie powie: „wiesz, wtedy coś mi zostało w głowie”.

Rozmowa z człowiekiem jest wymianą - obaj coś dajemy i obaj coś tracimy, obaj wychodzimy odrobinę zmienieni. Rozmowa z maszyną jest konsumpcją. Ja biorę, ona dostarcza. Nic z tego, co jej powiem, nie zostawi na niej śladu, bo nie ma na niej czego zostawiać. To trochę jak rozmawianie z własnym odbiciem, które nauczyło się odpowiadać pełnymi zdaniami. Słyszę mądre rzeczy, ale w pewnym sensie wciąż słyszę tylko siebie, przepuszczonego przez ogromną maszynerię cudzych tekstów.

I tu dochodzę do sedna, które najtrudniej mi sformułować. Najlepsze w rozmowie z drugim człowiekiem nie jest to, że mnie rozumie. Najlepsze jest to, że mógłby mnie nie zrozumieć - a jednak próbuje. Ten wysiłek, to przeciskanie się przez cudzą inność ku porozumieniu, jest całą wartością. Maszyna oferuje mi rozumienie bez wysiłku, a więc oferuje mi gotowy produkt tam, gdzie ja tęsknię za procesem.

Co z tym zrobić, nie udając, że to zniknie

Nie zamierzam udawać, że przestanę z tego korzystać. Byłoby to nieszczere, a poza tym głupie - te narzędzia są w wielu sprawach genialne i nie widzę powodu, żeby z nich rezygnować. Do porządkowania myśli, do szukania słów, do rozkręcania pomysłu o trzeciej nad ranem, kiedy nikogo nie wypada budzić, AI jest fantastyczne. Problem nie leży w narzędziu. Problem leży w tym, czym jestem gotów to narzędzie zastąpić.

Dlatego próbuję trzymać się pewnej dyscypliny, którą nazywam sobie po cichu „zasadą pierwszego impulsu”. Kiedy czuję, że chcę się czymś podzielić - prawdziwie, emocjonalnie, nie zadaniowo - staram się złapać ten pierwszy impuls i skierować go do człowieka. Maszyna niech obsługuje to, co jest pracą myśli. Ludzie niech obsługują to, co jest życiem. Granica jest nieostra i codziennie się z nią szarpię. Ale sam fakt, że ją rysuję, coś zmienia.

Bo największym zagrożeniem nie jest to, że AI stanie się świadome i nas zdominuje. To fantazja z filmów. Największym zagrożeniem jest coś znacznie bardziej prozaicznego i już dziejącego się na naszych oczach: że AI będzie dla nas po prostu wygodniejsze niż drugi człowiek. A my, jak zawsze, pójdziemy drogą najmniejszego oporu. Nie przez bunt maszyn, tylko przez naszą własną, cichą rezygnację z trudu, jakim jest drugi człowiek.

Dlatego wracam do tamtego wieczoru, od którego zacząłem. Dostałem świetną odpowiedź od maszyny, poczułem ulgę, a potem poczułem pustkę. Dziś już wiem, co tą pustką było. To był brak kogoś, kto tej odpowiedzi nie musiał mi dać. Kogoś, kto mógł mnie zignorować, a nie zignorował. Kogoś, dla kogo moja plątanina myśli była czymś więcej niż promptem.

Maszyna jest najlepszym rozmówcą, jakiego mam. I właśnie to zdanie - gdy naprawdę się w nie wsłucham - brzmi nie jak pochwała technologii, lecz jak akt oskarżenia wobec mnie samego. Następnym razem, zanim otworzę czat, chcę najpierw sprawdzić, czy przypadkiem nie jest tak, że po prostu zapomniałem, jak się dzwoni do przyjaciela. Bo maszyna zawsze będzie dostępna. A on - niekoniecznie.