Wypadek, którego nie było. Wigilia 1976 i prawdziwa historia „Wśród nocnej ciszy”

Krystyna Łukaszek miała 18 lat i od sierpnia była mężatką. Jej mąż Stanisław miał 25 lat. Brat Krystyny, Mieczysław Kalita, miał 12. Te nazwiska podała w listopadzie 1979 roku Polska Agencja Prasowa, w depeszy o wyroku, i od tamtej pory są jawne. W serialu zostały imiona, nazwiska zmieniono.

Rodzicami Krystyny i Mieczysława byli Zdzisława i Wacław Kalitowie ze Zrębina, wsi kilka kilometrów od Połańca, wtedy w województwie tarnobrzeskim, dziś w świętokrzyskim. Trzydzieści lat później reporter „Echa Dnia” Marcin Radzimowski zastał Zdzisławę Kalitę samą: mąż już nie żył. Pokazała mu dwa portrety, syna i ślubny córki. „Od tamtej pory nie mam świąt” - powiedziała.

Nie pokazuję tu zdjęć ofiar. Kadry w tym tekście pochodzą z serialu albo przedstawiają miejsca, i są tak oznaczone.

Jan Sojda był największym gospodarzem w okolicy. Miał traktor, co na wsi lat siedemdziesiątych znaczyło, że sąsiedzi przychodzą prosić. Bywał ławnikiem w sądzie, wyrywał ludziom zęby, miał znajomości w urzędach. W reportażu „Echa Dnia” sąsiadka nazywa go samozwańczym królem Zrębina i dodaje, że wielu się go bało.

Z Kalitami był spokrewniony i skłócony. Wiesław Łuka, który jeździł do Zrębina przez półtora roku, opowiadał o dwóch warstwach tej nienawiści. Starsza sięga lat tuż po wojnie: dziadek ofiar pomógł doprowadzić nastoletniego Sojdę na posterunek po oskarżeniu o gwałt, a kilka lat później syn tego dziadka zginął od strzału na podwórku Sojdów. Nowsza ma datę: sierpień 1976, wesele Krystyny i Stanisława. Siostra Sojdy gotowała na tym weselu i została oskarżona o wynoszenie wędlin. Wieś zaczęła o tym mówić.

Śledczy Janusz Ragan, w 1976 roku 26-letni sierżant z komendy wojewódzkiej w Tarnobrzegu, mówił po latach, że nienawiść narastała stopniowo, a przełomem była właśnie ta kradzież. Z akt, które czytał reporter „Echa Dnia”, wynika coś jeszcze: noc nie była przypadkowa. Zabójstwo miało się odbyć przy ludziach, żeby wieś zobaczyła, co spotyka tych, którzy zadzierają z Sojdą.

Milicja dostała gotowy obraz: zimowa noc, autobus w rowie, troje pieszych pod kołami i kierowca opowiadający o kradzieży. I go przyjęła. Według „Echa Dnia” śledztwo przez blisko pięć miesięcy szło w kierunku wypadku drogowego, choć prowadziła je już grupa z komendy wojewódzkiej.

Zawiodły rzeczy podstawowe. Lekarz, który robił pierwszą sekcję, nie wykonał podstawowych badań i - jak pisze „Echo Dnia” - nie miał do nich uprawnień. Opracowania dodają, że san trafił na złom, zanim ktokolwiek go porządnie zbadał; tego w źródłach z pierwszej ręki nie znalazłem, więc podaję z zastrzeżeniem.

Pierwszy trop dał czternastolatek. Stanisław Strzępek, kolega Mieczysława, kilka dni po Wigilii krzyczał pod domami Sojdy i Adasia, że zabili mu kolegę. Wracał tamtej nocy z pasterki, minęły go dwa autobusy, a potem widział Adasia przy sanie w rowie. Dzięki niemu milicja wiedziała, kto prowadził rzekomo skradziony autobus. W połowie lutego 1977 roku Adaś trafił do aresztu - ale za spowodowanie wypadku.

Rodzina Sojdy odpowiedziała po swojemu. W Wolicy, sąsiedniej wsi, zebrano świadków na drugą przysięgę: przy ołtarzyku z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej, świecach i krucyfiksie. Rozdawano pieniądze i medaliki przywiezione z Jasnej Góry.

Wersję wypadku zakończyła dopiero ekshumacja. Druga sekcja pokazała obrażenia od ciosów ciężkim narzędziem; reporter „Echa Dnia”, który oglądał trzeci tom akt, pisze, że otwór w czaszce jednej z ofiar pasował kształtem do klucza do kół. Datę 26 maja 1977 podaję za Wikipedią; „Echo Dnia” mówi o kilku miesiącach po zbrodni, a historia.org.pl o maju. Trzy miesiące po Adasiu aresztowano Sojdę, za mataczenie. Jego zięciowie trafili do aresztu jeszcze później.

Proces ruszył w listopadzie 1978 roku w Sandomierzu i trwał ponad rok. Sala zapełniała się prawie codziennie, także w soboty. Oskarżeni nie przyznawali się i odmawiali wyjaśnień jedną formułą, która dała tytuł książce Łuki: „nie oświadczam się”.

Świadkowie odwoływali to, co mówili w śledztwie. Pięcioosobowy skład pod przewodnictwem sędziego Marka Maciąga wyłączał jawność, nakładał grzywny, w końcu areszty. Niektórych zakuwano w kajdanki zaraz po wyjściu z sali. Część po kilku dniach prosiła o ponowne przesłuchanie i mówiła prawdę. Osiemnaścioro skazano za fałszywe zeznania; sędzia, który sądził te sprawy, pamiętał wyroki sięgające siedmiu i ośmiu lat.

Uzasadnienie wyroku liczyło 646 stron maszynopisu. Obrońcy, wśród nich Zbigniew Dyka i Władysław Siła-Nowicki, złożyli rewizję. Zarzucali wymuszanie zeznań siłą i groźbą aresztu. Ten zarzut wracał potem przez lata: dwaj świadkowie, z którymi „Echo Dnia” rozmawiało w 2006 roku, nadal twierdzili, że milicjanci bili. Sprawę jednego z nich zbadano wtedy osobno i - według Ragana - zaświadczenie lekarskie okazało się sfałszowane.

Sąd Najwyższy orzekł 5 lutego 1982 roku. Dwa wyroki śmierci utrzymał. „Echo Dnia”, Łuka i historia.org.pl zgodnie piszą, że kary Sochy i Kulpińskiego złagodził właśnie ten sąd; Wikipedia przypisuje to Radzie Państwa. Trzymam się trzech źródeł przeciw jednemu, ale bez orzeczenia w ręku zaznaczam różnicę.

Żaden ze skazanych nigdy się nie przyznał. Dyka mówił po latach, że proces nie był uczciwy, bo świadkom odebrano swobodę zeznań. Matka ofiar odpowiadała pytaniem: skoro byli niewinni, to po co płacili ludziom za milczenie.

Odcinków jeszcze nie oceniam: do dziś wyszedł jeden z sześciu. Porównuję fakty z tym, co twórcy sami napisali w materiałach prasowych i co widać w pełnej obsadzie na filmpolski.pl.

Najciekawsze jest pochodzenie nazwisk. Lech Wojda to nie pomysł scenarzystów. Tak nazywa się Jan Sojda we wznowionym reportażu Łuki, w którym autor zmienił nazwiska sprawców. Serial przejął Wojdę i Karasia, a resztę dorobił: Kalitowie to Kaletowie, Łukaszkowie to Matuszkowie.

Pozostałe różnice, które da się wskazać bez oglądania kolejnych odcinków:

• Sołtys. W serialu Wojda jest sołtysem i formalną władzą we wsi. Sojda sołtysem nie był: był bogatym gospodarzem i dawnym ławnikiem, a sołtys - według ustaleń śledztwa, które przytacza „Echo Dnia” - siedział tamtej nocy w autobusie.
• Jeden śledczy. Serialowy Henryk Maczek jest kapitanem i szefem wojewódzkiego zespołu. W rzeczywistości pracowała grupa. Jędrzej Hycnar mówił tvn24.pl, że pierwowzorem jest Henryk Buczek, którego poznał pół roku przed zdjęciami; Buczek był gościem premiery. „Echo Dnia” od lat rozmawia z innym śledczym tej sprawy, Januszem Raganem.
• Jedyny świadek. Opis pierwszego odcinka mówi o jedynym świadku tamtej nocy, chłopcu. Świadków było około trzydziestu. Chłopiec nie był jedynym, który widział - był pierwszym, który nie milczał.
• Reporter. Wiesław Łuka występuje pod własnym nazwiskiem, ale pisze do tygodnika „Życie i Prawo”. Prawdziwy tytuł to „Prawo i Życie”.
• Kolejność. Oficjalny opis zaczyna od wersji wypadku, a pierwszy odcinek - według streszczenia - od przyjazdu śledczego. Recenzent „Rzeczpospolitej” Jacek Cieślak pisze, że pełna rekonstrukcja nocy przychodzi dopiero w finale. Piąty odcinek wyreżyserował scenarzysta Maciej Kowalewski, poza sekwencjami wizji lokalnej, które zrobił Holoubek.
• Tytuł. To pierwsze słowa kolędy, ale też tytuł powieści Romana Bratnego o tej samej zbrodni. Nie mylić z filmem Tadeusza Chmielewskiego z 1978 roku, który z Połańcem nie ma nic wspólnego.

Jan Holoubek mówił, że zrobił ten serial z poczucia, że trzeba oddać hołd ofiarom i ich matce, która nie odpuściła. I że to opowieść o złych liderach: „Mechanizm uwodzenia ludzi złem pozostaje taki sam”. Fakty tę interpretację wytrzymują. Sojda nie potrzebował urzędu, żeby rządzić. Wystarczył traktor, znajomości i trzydzieści osób, które wolały uklęknąć.

• Nie czytałem akt ani wyroków. Ustalenia sądu znam z depeszy PAP z 1979 roku i z relacji prokuratora, śledczego i pełnomocnika rodziny.
• Nie miałem w ręku książki „Nie oświadczam się” ani tekstów Krall z „Polityki”. Wiem, że istnieją i kiedy wyszły; o treści reportażu piszę tylko to, co Łuka sam powiedział w wywiadach.
• Dzień ekshumacji i dzień początku procesu podaję za Wikipedią. Pozostałe źródła potwierdzają miesiąc.
• Kwot, którymi płacono za milczenie, nie podaję, bo źródła się różnią i żadne nie jest dokumentem.
• Miejsca B i C na mapie są przybliżone. Wyznaczyłem je z odległości podanych w relacjach, nie z akt.
• Zestawienie postaci serialu z prawdziwymi osobami jest moje wszędzie tam, gdzie twórcy nie podali pierwowzoru. Zaznaczyłem to przy każdej takiej parze.