Zastrzeżenie PESEL nie chroni 2,7 mln firm. Policzyłem, ile ta luka kosztuje jednego przedsiębiorcę

👁 117 przeczytań

Mechanizm zastrzeżenia numeru PESEL działa w Polsce od 1 czerwca 2024 roku i w potocznym odbiorze funkcjonuje jako kłódka na tożsamość: zastrzegasz numer, bank nie może udzielić ci kredytu, operator nie może zawrzeć umowy na abonament, notariusz nie sprzeda w twoim imieniu mieszkania. Problem polega na tym, że ta kłódka ma wyraźnie opisany w ustawie wyjątek, a przestępcy nauczyli się go używać. Wyjątek nazywa się „działalność gospodarcza” i dotyczy, jak policzyłem, ponad dwóch i pół miliona osób.

Sprawę opisał Bezprawnik, zwracając uwagę na konstrukcję przepisów o zastrzeżeniu PESEL. Zestawiłem to z danymi o liczbie aktywnych wpisów w CEIDG i z cennikami opłat urzędowych, żeby pokazać, ile ta luka realnie kosztuje.

Ustawa mówi wprost: zastrzeżenie nie działa przy umowach firmowych

Podstawą jest ustawa o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości, która wprowadziła do ustawy o ewidencji ludności rozdział o rejestrze zastrzeżeń numerów PESEL. Kluczowy jest zapis, że skutki zastrzeżenia - czyli nieważność czynności albo brak możliwości jej dokonania - nie obejmują sytuacji, w której umowa jest zawierana w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Przepisów dotyczących skutków zastrzeżenia numeru PESEL nie stosuje się do czynności dokonywanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą przez osobę, której numer PESEL został zastrzeżony.

To nie jest przeoczenie legislatora, a świadoma decyzja. Konstrukcja ma logiczne uzasadnienie: przedsiębiorca podpisuje dziesiątki umów rocznie, leasinguje samochody, bierze kredyty obrotowe, kupuje sprzęt na raty. Gdyby zastrzeżony PESEL blokował te operacje, jednoosobowa firma musiałaby przy każdej transakcji cofać zastrzeżenie na czterdzieści minut, a potem je przywracać. Ustawodawca wybrał wygodę obrotu gospodarczego i zapłacił za to dziurą w ochronie.

Praktyczna konsekwencja jest brutalna. Jeśli ktoś przejmie twoje dane i podpisze umowę leasingu „na firmę”, zastrzeżenie PESEL nie unieważni tej umowy z automatu. Trzeba iść drogą klasyczną: zgłoszenie na policję, reklamacja u leasingodawcy, ewentualnie powództwo o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego. To miesiące, nie minuty. A w tym czasie zobowiązanie widnieje w rejestrach.

Policzyłem, kogo to dotyczy: 2,74 mln osób

Żeby oszacować skalę, sięgnąłem do statystyk CEIDG. Według danych Ministerstwa Rozwoju i Technologii publikowanych w serwisie Biznes.gov.pl w rejestrze jest około 2,74 mln aktywnych wpisów osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą. Do tego dochodzi kategoria, o której mało się mówi w kontekście tej luki: wspólnicy spółek cywilnych i osoby, które mają wpis zawieszony, ale nie wykreślony. Zawieszenie działalności nie zmienia bowiem faktu, że numer NIP i wpis istnieją, a przestępca może przedstawić się jako przedsiębiorca wznawiający działalność.

Liczba 2,74 mln oznacza, że luka dotyczy w przybliżeniu co czternastej osoby w Polsce i - co ważniejsze - grupy o ponadprzeciętnej zdolności kredytowej. To nie jest przypadkowa próbka populacji. Przedsiębiorcy mają wyższą średnią zdolność zobowiązaniową niż pracownicy na etacie, bo instytucje finansowe wyceniają ich przychód z działalności, a nie pensję. Dla oszusta oznacza to wyższy limit możliwej szkody przy tym samym nakładzie pracy.

Zrobiłem jeszcze jedno przeliczenie. Według komunikatów Ministerstwa Cyfryzacji liczba zastrzeżeń numeru PESEL przekroczyła w Polsce kilka milionów. Jeśli przyjmiemy, że przedsiębiorcy zastrzegają PESEL w podobnym tempie jak reszta populacji - a mają do tego nawet większą motywację, bo częściej działają online - to grupa osób, które zastrzegły numer i żyją w błędnym poczuciu pełnego bezpieczeństwa, liczy kilkaset tysięcy osób. Te osoby są w najgorszej pozycji: mają ochronę, w którą wierzą, i której w ich przypadku nie ma.

Koszt jednostkowy: od 400 zł papierologii do 47 tys. zł straty

Najbardziej konkretna część rachunku. Rozbiłem typowy przypadek kradzieży tożsamości przedsiębiorcy na dwie warstwy - koszty administracyjne, które ponosisz zawsze, i stratę finansową, która zależy od tego, co oszust zdążył podpisać.

Warstwa pierwsza, papierologia. Nowy dowód osobisty wydawany jest bezpłatnie, ale reszta już nie. Odpis skrócony aktu urodzenia to 22 zł, odpis zupełny 33 zł. Zaświadczenie z rejestru PESEL o danych własnych - 31 zł. Wymiana prawa jazdy to 100 zł plus 0,50 zł opłaty ewidencyjnej. Wymiana dowodu rejestracyjnego pojazdu - 54,50 zł. Pełnomocnictwo notarialne dla prawnika prowadzącego sprawę - 30 zł plus VAT za sporządzenie plus opłata skarbowa 17 zł. Zaświadczenie o niekaralności z KRK kosztuje 30 zł elektronicznie. Do tego opłata sądowa od pozwu o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego: przy wartości przedmiotu sporu do 20 tys. zł wynosi 1000 zł, ale w sprawach o ustalenie sąd zwykle pobiera opłatę stosunkową 5 procent. Suma samych opłat urzędowych i skarbowych w typowym przypadku, bez pozwu, wychodzi mi na 320-420 zł. Z pozwem na kwotę 30 tys. zł - 1500 zł dodatkowo.

Warstwa druga, strata realna. Tu liczba bierze się z tego, co przestępca może podpisać, gdy zastrzeżenie PESEL nie działa. Leasing używanego samochodu dostawczego z niską wpłatą własną to zobowiązanie na około 80-120 tys. zł, z czego oszust wyprowadza wartość pojazdu. Kredyt obrotowy dla mikrofirmy z historią - od 20 do 50 tys. zł. Zakup sprzętu na raty w sieci elektronicznej - 8-15 tys. zł. Abonamenty telekomunikacyjne z telefonami w pakiecie - trzy umowy po 5 tys. zł to 15 tys. zł. Wziąłem medianę z tych scenariuszy i wyszło mi około 47 tys. zł na jeden skutecznie wykorzystany przypadek. Przeliczenie na waluty, dla porządku: to równowartość około 12 430 dolarów przy kursie 3,78 zł albo 10 930 euro przy 4,30 zł.

Jeszcze jedna liczba, która moim zdaniem jest najważniejsza. Jeśli sprawa idzie do sądu i przedsiębiorca wygrywa po dwóch latach, przez te dwa lata ma w BIK-u wpis o niespłacanym zobowiązaniu. Koszt alternatywny to różnica w marży kredytowej: przy kredycie firmowym na 200 tys. zł podwyższona marża o 2 punkty procentowe przez dwa lata to 8000 zł dodatkowych odsetek. Tego nikt nie zwraca.

Porównanie: co blokuje zastrzeżenie, a co nie

Ostatni wiersz jest jedyną dobrą wiadomością: blokada wypłaty gotówki w placówce działa niezależnie od statusu przedsiębiorcy, bo dotyczy rachunku, nie umowy gospodarczej.

Co polski przedsiębiorca może zrobić już dziś

Skoro zastrzeżenie PESEL nie zamyka tej furtki, trzeba użyć narzędzi, które działają równolegle. Konkretna lista czynności, w kolejności od najskuteczniejszych.

Najpierw alerty BIK. Usługa monitorowania w Biurze Informacji Kredytowej kosztuje według cennika BIK około 24 zł miesięcznie w pakiecie z raportami, czyli 288 zł rocznie. Za te pieniądze dostajesz SMS w chwili, gdy ktokolwiek - także leasingodawca oceniający „twoją firmę” - wysyła zapytanie o twoją historię kredytową. Policzyłem stosunek: 288 zł rocznie przeciwko medianie straty 47 tys. zł to 0,61 procent potencjalnej szkody. To jedna z niewielu polis w Polsce z tak korzystnym stosunkiem premii do sumy ubezpieczenia, choć formalnie ubezpieczeniem nie jest.

Drugi krok to wpis sprzeciwu w BIG InfoMonitor oraz ustawienie zastrzeżenia w Krajowym Rejestrze Długów. Trzeci - i o tym się najrzadziej mówi - to sprawdzanie własnego wpisu w CEIDG raz w miesiącu. Rejestr jest publiczny i bezpłatny, a zmiana adresu prowadzenia działalności albo dodanie pełnomocnika to często pierwszy sygnał, że ktoś przygotowuje się do wzięcia zobowiązania w twoim imieniu. Weryfikacja zajmuje dwie minuty.

Czwarty krok dotyczy tych, którzy działalność mają, ale jej faktycznie nie prowadzą. Jeśli twój wpis w CEIDG jest zawieszony od lat i nie planujesz powrotu, wykreślenie go z rejestru przywraca ci pełną ochronę zastrzeżonego PESEL. Wniosek jest bezpłatny i składa się go elektronicznie. To jedyny sposób, żeby całkowicie zamknąć opisywaną lukę, a wielu przedsiębiorców utrzymuje martwe wpisy wyłącznie z inercji.

Piąty krok jest dla tych, którzy działalność prowadzą realnie i wykreślić się nie mogą. Warto wpisać do umów z kontrahentami klauzulę o obowiązku weryfikacji tożsamości przez kontakt telefoniczny na numer podany w CEIDG, a u leasingodawców i banków, z którymi współpracujesz, ustawić hasło do weryfikacji telefonicznej. Żaden z tych mechanizmów nie ma podstawy ustawowej, ale wszystkie utrudniają scenariusz, w którym oszust podpisuje umowę zdalnie.

Dlaczego ta luka nie zniknie sama

Naprawa wymagałaby zmiany ustawy o ewidencji ludności, a każdy wariant naprawy ma koszt po stronie obrotu gospodarczego. Można byłoby wprowadzić osobny rejestr zastrzeżeń dla numerów NIP, z własnym mechanizmem czasowego cofania - to rozwiązanie techniczne, ale wymaga integracji z systemami wszystkich banków, firm leasingowych i operatorów. Można byłoby też objąć zastrzeżeniem czynności gospodarcze powyżej pewnego progu kwotowego, na przykład 20 tys. zł, zostawiając drobny obrót bez blokady. Żadna z tych zmian nie znajduje się w wykazie prac legislacyjnych.

Do tego czasu zapisz sobie jedną rzecz: komunikat „zastrzegłem PESEL, jestem bezpieczny” jest w twoim przypadku nieprawdziwy, jeśli masz aktywny lub zawieszony wpis w CEIDG. Ochrona kończy się dokładnie tam, gdzie zaczyna się twoja firma, a to jest obszar, w którym oszust może wziąć najwięcej.

Stan faktów sprawdzony 25 września 2026. Źródła: Bezprawnik - Przestępcy znaleźli lukę w zastrzeżeniu PESEL, ISAP - ustawa o ograniczaniu skutków kradzieży tożsamości, CEIDG - statystyki wpisów, Ministerstwo Cyfryzacji, cennik usług BIK. Wyliczenia kosztów jednostkowych i mediany straty są moimi własnymi szacunkami na podstawie stawek opłat urzędowych i typowych wartości zobowiązań dla mikrofirm; nie są danymi urzędowymi.