Fizyka energii
Fuzja
jądrowa
Kiedy prąd z gwiazdy?

W laboratorium paliwo oddało więcej energii, niż dostało od lasera. Do sieci nie trafiła ani jedna kilowatogodzina. Między tymi dwoma pomiarami mieści się cała przyszła elektrownia.
Licznik na końcu hali
W protokole z kalifornijskiego eksperymentu z grudnia 2022 roku da się postawić palec na dwóch liczbach. Do celu dotarło 2,05 megadżula energii światła. Reakcja jądrowa uwolniła 3,15 megadżula. Różnicę można obliczyć na kartce. Znacznie trudniej odpowiedzieć, komu dałoby się ją sprzedać. National Ignition Facility w Livermore nie ma przy tej aparaturze turbiny, generatora ani przewodu, którym wyprodukowana energia mogłaby opuścić laboratorium jako prąd. Zakład energetyczny po zakończeniu doświadczenia wciąż miał w nim klienta.
Ta osobliwość nie pomniejsza osiągnięcia fizyków. Pokazuje za to, dlaczego jedno słowo tak skutecznie miesza porządki. Dla zespołu prowadzącego eksperyment „zysk” ma granicę wytyczoną dokładnie tam, gdzie można postawić wiarygodny przyrząd pomiarowy. Dla inżyniera pracującego nad elektrownią granica biegnie przy transformatorze. Dla odbiorcy kupującego energię oprócz wysokości wskazania ważna jest godzina. Prąd dostarczony w spokojne południe i moc, na którą można liczyć podczas zimowego wieczoru, odpowiadają na inne potrzeby.
Między tymi miejscami pomiaru rozgrywa się dzisiaj wyścig o fuzję. W hali badawczej wolno poświęcić całą aparaturę jednej odpowiedzi: czy rozgrzane paliwo zacznie dostarczać znaczną część energii potrzebnej do dalszych reakcji? W elektrowni pomyślna odpowiedź dopiero otwiera dzień pracy. Ktoś musi odebrać ciepło, schłodzić urządzenia, uzupełnić paliwo, zaplanować wymianę części i zadbać o to, żeby po wykonaniu tych czynności została nadwyżka do sprzedania.
Stąd pozorny paradoks. Obietnica dostaw prądu przez prywatną firmę może mieć wcześniejszą datę niż bardzo ważny eksperyment publicznego laboratorium. Firma i laboratorium rozwijają różne urządzenia, za własne pieniądze lub według odmiennych zasad finansowania, a przy tym mają różne definicje powodzenia. Pierwszy kilowat oddany na próbę, praca przy pełnej mocy i wieloletnia dostawa po uzgodnionej cenie to osobne wydarzenia. Warto zacząć od tego małego przesunięcia perspektywy. Na końcu hali stoi licznik, który stawia najwięcej wymagań, choć jako urządzenie pomiarowe jest znacznie prostszy od aparatury przy plazmie.
Gdzie stoi licznik?
Przenieś granicę pomiaru w eksperymencie NIF.

Gwiazda ma do pomocy grawitację
Najbardziej znana instalacja fuzyjna nie potrzebuje ani magnesów, ani hali. W centrum Słońca ciężar leżącej wyżej materii utrzymuje gorący gaz pod ogromnym ciśnieniem. Gwiazda może sobie pozwolić na reakcje niezwykle powolne w przeliczeniu na jedną parę jąder. Ma mnóstwo paliwa i czasu. Na Ziemi zbiornik paliwa musi zmieścić się w budynku, a urządzenia obsługujące ten zbiornik pobierają prąd nawet wtedy, gdy reakcje zachodzą zbyt rzadko, by dostarczyć użytecznej mocy.
Słowo „jądrowa” określa miejsce, w którym zmienia się układ materii. W palniku gazowym elektrony uczestniczą w przebudowie cząsteczek. Jądra węgla, wodoru i tlenu wychodzą z procesu takimi samymi jądrami, jakimi weszły. W obecnych elektrowniach jądrowych ciężkie jądro może rozpaść się na lżejsze fragmenty. Podczas fuzji lekkie jądra łączą się w układ silniej związany. W obu procesach końcowa suma mas spoczynkowych produktów jest mniejsza od początkowej. Energia tej różnicy ujawnia się między innymi w ruchu produktów reakcji.
Łatwo przeoczyć, jak różne maszyny wynikają z tego podobieństwa. W reaktorze rozszczepieniowym neutrony uwalniane w jednych reakcjach mogą wywoływać następne. Sterowanie obejmuje zatem gospodarkę neutronami w rdzeniu. W urządzeniu do syntezy deuteru z trytem częstotliwość reakcji zależy od tego, czy uda się utrzymać odpowiednie warunki w całej objętości gorącego paliwa. Gdy plazma traci energię lub rozprasza się, reakcje szybko słabną. Po wyłączeniu wciąż trzeba bezpiecznie obsłużyć materiały, układ chłodzenia i zapas paliwa.
Zestawienie ze Słońcem potrafi także skierować uwagę na niewłaściwy skład mieszanki. Ziemski program energetyczny koncentruje się głównie na deuterze i trycie. Są odmianami wodoru, czyli mają jądra o takim samym ładunku, lecz różniące się masą i liczbą neutronów. Taką parę łatwiej doprowadzić do użytecznej częstości reakcji w warunkach dostępnych w laboratorium. To wybór podyktowany fizyką i rozmiarami urządzenia. Zamiana trytu na inne paliwo wymagałaby ponownego przeliczenia całego projektu, od grzania po sposób odbioru energii.
Kiedy deuter łączy się z trytem, powstają jądro helu i swobodny neutron. Ładunek elektryczny pierwszego produktu pozwala utrzymać go w polu magnetycznym i wykorzystać część jego ruchu do grzania pozostałego paliwa. Neutron przechodzi przez takie pole bez odchylenia toru. To on zabiera większą część energii reakcji poza plazmę. Z perspektywy fizyka jest posłańcem niosącym informację o przebiegu wyładowania. Z perspektywy konstruktora trafia do pozycji w kosztorysie nazwanej „ściana”.
Temperatura bez dobrego termosu
Około 150 milionów stopni to skala temperatury plazmy przewidziana dla ITER. Przy takiej wartości ginie znana z codzienności intuicja. Metalowy czajnik w kontakcie z wodą z czasem zbliża się do jej temperatury. Ściana komory tokamaka nie może w ten sposób wejść w równowagę z gorącym centrum. Od rdzenia oddziela ją obszar brzegowy, a ruch naładowanych cząstek kształtuje pole magnetyczne. Do materiałów dociera strumień energii. O ich losie decyduje wielkość tego strumienia, powierzchnia, na której się rozkłada, i skuteczność chłodzenia.
Temperatura opisuje ruch cząstek. Nie mówi jeszcze, ile ich jest. Rozrzedzoną plazmę i znacznie gęstszy materiał można porównać pod względem temperatury, ale sama liczba stopni nie wystarcza do obliczenia, ile ciepła przejmie chłodziwo. W mieszance termicznej jądra mają rozkład prędkości. Jedne poruszają się szybciej, inne wolniej. Szansa zajścia reakcji zmienia się z energią spotkania. Na skali termometru nie istnieje pojedyncza kreska, przy której wszystkie pary jąder jednocześnie zaczynają się łączyć.
Za niski poziom grzania daje mało skutecznych spotkań. Za mała gęstość daje mało spotkań w ogóle. Za duże straty energii sprawiają, że nawet gorący początkowo gaz szybko stygnie bez pomocy z zewnątrz. Do opisu tego kompromisu służy między innymi iloczyn potrójny. Łączy gęstość, temperaturę i czas utrzymania energii. Gdy zespoły podają taki wynik, znaczenie ma sposób pomiaru i obszar plazmy, którego dotyczą parametry. Maksimum temperatury w centrum nie zastępuje opisu całego wyładowania.
Czas utrzymania energii często ginie w tłumaczeniu na język wiadomości. Można go rozumieć jako energię zgromadzoną w plazmie podzieloną przez moc strat przy rozpatrywanych warunkach. Długość impulsu mierzy się po prostu od początku do końca wyładowania. Mieszkanie z ciągle włączonym ogrzewaniem przez całą zimę utrzyma stałą temperaturę nawet wtedy, gdy ma nieszczelne okna. Czas pracy pieca i jakość izolacji niosą zupełnie różne informacje. Podobnie wiadomość o długim impulsie warto czytać razem z opisem stanu plazmy podczas tego impulsu.
Na wizualizacji można zmienić sposób ucieczki energii. Oba układy zaczynają z takim samym zapasem. Po odłączeniu grzania różnica między nimi rośnie od razu. To model prostej straty proporcjonalnej do aktualnego zapasu, dzięki któremu widać sens czasu charakterystycznego. W rzeczywistym urządzeniu straty same reagują na zmiany stanu plazmy. Fizycy mają więc trudniejsze zadanie niż dopasowanie pojedynczej krzywej do całej historii doświadczenia.
Jak szybko stygnie plazma?
Zmień czas utrzymania energii w uproszczonym modelu chłodzenia.
Butelka z dziurą pośrodku
Na fotografii wnętrza tokamaka Alcator C-Mod wzrok szuka przedmiotu stojącego w centrum komory. Tymczasem obszarem roboczym jest sama pusta przestrzeń biegnąca dookoła środkowej kolumny. Kształt pierścienia pozwala zamknąć drogę cząstek, które w prostej rurze szybko docierałyby do jej końców. Materiał ściany pozostaje ważny, ale samo mechaniczne zamknięcie naczynia nie zapewni izolacji cieplnej potrzebnej gorącemu paliwu.
W polu magnetycznym naładowana cząstka wykonuje ruch wokół linii pola i może przemieszczać się wzdłuż niej. Gdyby linie po prostu biegły równolegle do dużego okręgu, rzeczywisty zakrzywiony układ sprzyjałby ucieczce cząstek. W tokamaku na pole od zewnętrznych cewek nakłada się pole związane z prądem płynącym przez plazmę. Wypadkowe linie owijają się wokół pierścienia. Na różnych powierzchniach ich przebieg może być inny. Rysunek przekroju pokazuje położenie tych powierzchni, podobnie jak warstwice na mapie pokazują kształt góry.
Samo wytworzenie pola nie kończy pracy operatora. Trzeba mierzyć położenie plazmy, zasilać układy sterujące i reagować na zmiany w czasie znacznie krótszym niż obchód hali. Zanieczyszczenia pochodzące ze ściany mogą promieniować i odbierać gorącemu paliwu energię. Niewielka zmiana kształtu na brzegu może decydować o tym, gdzie skupi się strumień ciepła. Część komory przeznaczoną do kontrolowanego odbioru ciepła i cząstek nazywa się dywertorem. Jego obciążenie zależy także od sposobu prowadzenia plazmy, więc materiałoznawca i fizyk muszą uzgodnić warunki pracy.
Szczególnie niewygodne jest sąsiedztwo układów o przeciwnych wymaganiach. W pobliżu gorącej plazmy pracują magnesy nadprzewodzące, które potrzebują niskiej temperatury. Nadprzewodnik pozwala ograniczyć straty elektryczne w uzwojeniu. Żeby z tego skorzystać, trzeba jednak odprowadzać ciepło z zimnych elementów, izolować je oraz zasilać układ kriogeniczny. Awaria chłodzenia może poważnie ograniczyć pracę całego urządzenia, nawet jeśli paliwo i znaczna część układu grzewczego są w pełni dostępne.
Tu wraca pytanie o granicę pomiaru. Współczynnik opisujący grzanie plazmy może poprawić się po skutecznej zmianie sposobu sterowania jej brzegiem. Dla przyszłego właściciela bloku równie ważny może być element pozornie dalszy od reakcji: ile energii w sezonie zużyje chłodziarka i jak szybko serwis wymieni uszkodzony moduł. Zdjęcie pustej komory jest pod tym względem trafnym portretem energetyki fuzyjnej. Widać na nim mnóstwo powierzchni, które pewnego dnia ktoś będzie musiał obejrzeć z bliska, choć po pracy z paliwem dostęp do nich stanie się znacznie trudniejszy.
Pod powierzchnią pierścienia
Wybierz warstwę przekroju tokamaka.

Cztery laboratoria, cztery różne rekordy
W brytyjskim Culham po zakończeniu eksperymentów JET pozostała wyjątkowo cenna rzecz: dane z rzeczywistych wyładowań z deuterem i trytem. Podczas ostatniej kampanii w 2023 roku JET uzyskał 69 megadżuli energii fuzji w ciągu około pięciu sekund. Dane po doświadczeniu wymagały kalibracji i sprawdzenia. Ogłoszenie liczby było początkiem dłuższej pracy nad zrozumieniem warunków, w których dało się ją uzyskać i powtórzyć.
Taki wynik najlepiej oglądać jak pole pod wykresem. Na osi poziomej płynie czas, na pionowej rośnie albo spada moc reakcji. Suma wąskich pasków pod krzywą daje całą energię. Dwa impulsy mogą mieć taką samą sumę i bardzo różne maksima. Jeden może też utrzymać dogodny stan na tyle długo, by instrument pomiarowy zobaczył zjawisko niewidoczne w krótszym doświadczeniu. W ten sposób konkretny pomiar staje się wskazówką do zaprojektowania następnego układu chłodzenia albo sprawdzenia modelu komputerowego.
Innym pytaniem zajmuje się chiński EAST w Hefei. Zespół bada, jak prowadzić plazmę w dobrych warunkach utrzymania przez długi czas. Przy krótkim impulsie element otaczający plazmę może chwilowo przejąć ciepło, po czym ostygnie przed następną próbą. Przy wydłużeniu pracy trzeba nauczyć się odprowadzać to ciepło w sposób ciągły. Trzeba też uzupełniać paliwo i pilnować czystości w środku, podczas gdy pomiary i urządzenia sterujące pozostają aktywne. Laboratorium zajmuje się więc także przejściem od chwilowego stanu do procesu, nad którym można panować.
Koreański KSTAR daje naukowcom między innymi dostęp do tokamaka nadprzewodzącego oraz możliwość testowania przyrządów i metod sterowania przydatnych dla ITER. Programy eksperymentalne różnych krajów dzielą wyniki i rozwiązania techniczne na długo przed oddaniem gotowej elektrowni. Narzędzie do zbierania danych sprawdzone na działającej maszynie pozwala uniknąć sytuacji, w której po pierwszym kosztownym wyładowaniu dopiero wychodzi na jaw niezgodność zapisów z dwóch przyrządów.
Na jednej tabeli bez objaśnień te programy wyglądają jak konkurenci bijący ten sam rekord. W rzeczywistości do porównania trzeba dołączyć przynajmniej rodzaj paliwa i mierzoną wielkość. Energia reakcji w JET, czas dobrej pracy w EAST oraz test układu dla ITER wykonany na KSTAR mogą być równocześnie cennymi wynikami. Wpisanie ich do wspólnej kolumny „odległość od elektrowni” pozbawiłoby informację sensu. Dla projektanta znacznie ważniejsze jest odnalezienie danych dotyczących warunków najbardziej zbliżonych do tych, jakie przewiduje we własnej maszynie.
Stellarator zapisuje część sterowania w stali
W Greifswaldzie kształt komory Wendelstein 7-X zmienia się wzdłuż pierścienia. Przekrój w jednym miejscu nie pozwala odgadnąć, jak wygląda on dalej. To konsekwencja innego sposobu uzyskania pola o odpowiednim skręceniu. W stellaratorze jego zasadniczą geometrię wytwarzają ukształtowane przestrzennie cewki zewnętrzne. Dzięki temu można badać warunki przydatne do długiej pracy bez podtrzymywania silnego prądu w samej plazmie, charakterystycznego dla tokamaka.
To przeniesienie ciężaru z eksploatacji na projekt i montaż. W tokamaku znaczną część zachowania da się kształtować, dobierając przebieg prądu podczas wyładowania. Konstruktor stellaratora musi przewidzieć zachowanie naładowanych cząstek w polu o zawiłej geometrii, zanim zamówi właściwy kształt cewki. W obliczeniach można zapisać idealnie gładką powierzchnię. W fabryce trzeba jeszcze wykonać część, zmierzyć jej kształt, dostarczyć do hali i zamocować z odpowiednią dokładnością. Potem trzeba zmieścić wokół niej układy grzania, diagnostykę i dojścia serwisowe.
Droga od modelu do urządzenia prowadzi czasem z powrotem do badań podstawowych. Odchylenie pola od przewidywanego zmienia ruch cząstek. Pomiar pokazujący, że cząstki uciekają łatwiej w określonym miejscu, pozwala sprawdzić obliczenia oraz ocenić ustawienie urządzenia. W7-X powstał po to, by wykazać w praktyce, czy obliczeniowe zalety zoptymalizowanego stellaratora utrzymają się po zbudowaniu prawdziwej maszyny. Jest to ważne nawet w kampanii, w której nie planuje się wytwarzania energii w paliwie przeznaczonym dla elektrowni.
W opisie wyników W7-X pojawia się iloczyn potrójny w zestawieniu z długością wyładowania. Taka para wnosi więcej informacji niż sama temperatura albo czas. Zespół Instytutu Fizyki Plazmy im. Maxa Plancka uzupełnił komunikat po otrzymaniu dodatkowych danych dotyczących wcześniejszych osiągnięć JET. To dobry powód, by czytać zakres rekordu: przy długich wyładowaniach inna maszyna może osiągnąć lepszą kombinację parametrów niż ta, która prowadzi przy krótkich. Dla elektrowni ważna będzie praca w regionie jednocześnie dobrych parametrów i odpowiedniej długości.
Temu rozróżnieniu odpowiada fizyczny przedmiot na zdjęciu. Przekrój komory wygląda nieforemnie tylko z przyzwyczajenia do symetrycznych rur. Jego kształt pozostawia miejsce plazmie o konkretnej geometrii. Samą komorę można pokazać na wystawie, natomiast pola, dla którego ją zaprojektowano, nie widać gołym okiem. Stąd przy ocenie projektu potrzebne są zarówno dokładne pomiary gotowych części, jak i pomiary cząstek podczas pracy. Jedne mówią, co wyprodukowano, drugie pokazują skutki tego wyboru.

Megawat plazmy ma inny adres niż megawat w sieci
Najczytelniejszy ułamek w programie ITER to 500 podzielone przez 50. Projekt zakłada uzyskanie 500 megawatów mocy syntezy przy 50 megawatach dodatkowego grzania plazmy. Stosunek obu wielkości oznacza się literą Q. Wynik równy dziesięć jest celem badawczym. W mianowniku znajduje się moc dostarczona do grzania plazmy. Gdyby wstawić tam moc pobieraną przez cały ośrodek, trzeba byłoby użyć zupełnie innej wartości i równie starannie zdefiniować licznik.
Od strony fizyki ma to piękną konsekwencję. Im większa moc reakcji przy takim samym ogrzewaniu zewnętrznym, tym większe znaczenie może mieć grzanie przez produkty samej syntezy. W reakcji deuteru i trytu jądro helu pozostaje naładowane i w sprzyjających warunkach oddaje energię innym cząstkom. Plazma, w której to źródło ciepła odgrywa dużą rolę, pozwala sprawdzić zachowanie układu trudne do odtworzenia samymi zewnętrznymi grzejnikami. Zespół zaczyna badać także skutki sprzężenia między stanem paliwa a tempem dostarczania mu ciepła przez reakcje.
W elektrowni do pracy zaprzęga się dodatkowy ciąg urządzeń. Ciepło trzeba wyprowadzić z materiałów wokół plazmy. Przy konwersji cieplnej chłodziwo przenosi je dalej do układu wytwarzającego pracę mechaniczną, a generator zamienia tę pracę na elektryczność. Część ciepła trafia do otoczenia. Część wyprodukowanego prądu zużywają pompy, układy próżniowe, chłodzenie i aparatura utrzymująca gotowość maszyny. Na zewnątrz można sprzedać różnicę między produkcją elektryczną brutto a poborem samej instalacji.
ITER nie ma takiej części wytwórczej. Jego układ chłodzenia jest zaprojektowany do odebrania i odprowadzenia ciepła. Budowa turbiny wyłącznie po to, by pokazać rzecz już dobrze znaną z innych elektrowni cieplnych, nie odpowiadałaby na główne pytanie eksperymentu. Myląca byłaby więc zarówno zapowiedź dostaw pięciuset megawatów do francuskiej sieci, jak i zarzut, że brak takich dostaw dowodzi niepowodzenia programu. Rozliczenie programu będzie wymagało danych z eksperymentów, które ma za zadanie przeprowadzić.
Na kalkulatorze można z kolei rozliczyć fikcyjny blok już wyposażony w generator. Suwaki opisują przyjęte założenia, a nie parametry ITER. Od mocy elektrycznej brutto odejmowany jest pobór instalacji. Jeżeli po zwiększeniu potrzeb własnych liczba staje się ujemna, znak minus ma proste znaczenie: brakującą moc trzeba sprowadzić z sieci. Taką sytuację łatwo przeoczyć w prezentacji zaczynającej się od wysokiej mocy reakcji i kończącej kolorową ikoną domu.
Ile zostaje na przyłączu?
Ustaw parametry przykładowej elektrowni cieplnej. Wartości suwaków to założenia dydaktyczne.
Jeden impuls a dzień pracy
Laserowa droga do syntezy stawia na inny rozkład wysiłku. Tokamak ma utrzymywać gorącą plazmę przez stosunkowo długi czas. Eksperyment w Livermore wykorzystuje bardzo krótkie zdarzenie. W tym drugim przypadku cennym pomiarem jest stosunek energii uwolnionej podczas reakcji do energii światła dostarczonego do celu. Kalifornijski wynik z grudnia 2022 roku przekroczył jedność właśnie przy tak zakreślonej granicy. Późniejsze doświadczenia w Livermore ponownie osiągały zapłon, co otworzyło drogę do systematycznych badań zjawiska.
Na pierwszy plan wysuwa się liczba powtórzeń. W laboratorium między doświadczeniami można poświęcić czas na przegląd aparatury i przygotowanie kolejnego pomiaru. Zespół badawczy może nawet zmienić konfigurację, bo ważniejsza od maksymalnej liczby impulsów jest jakość odpowiedzi na konkretne pytanie. W elektrowni taką samą przerwę trzeba uwzględnić przy obliczaniu średniej mocy. Wysoka energia pojedynczego impulsu pomnożona przez małą częstość powtarzania może oznaczać niewielką produkcję w ciągu dnia.
To różnica dobrze znana każdemu, kto próbował ogrzać wodę małym palnikiem. Do doprowadzenia porcji wody do tej samej temperatury potrzeba określonej energii. Moc mówi, jak szybko można ją dostarczyć. Gdy część ciepła przez cały czas ucieka, dostawa w krótkich, rzadkich porcjach daje inny przebieg temperatury niż stabilne grzanie. Dla przyszłej elektrowni impulsowej dochodzi wymóg odpowiedniej wytrzymałości wszystkich elementów wystawionych na cykliczne obciążenie. Element, który przetrwa starannie przygotowane doświadczenie, może zużywać się za szybko w zwykłym tygodniu pracy.
Potrzebny byłby także sposób regularnego przygotowywania paliwa i utrzymania gotowości całego układu pomiędzy kolejnymi zdarzeniami. W rachunku ekonomicznym powtarzalny element wymieniany przy każdym impulsie trafia do kosztów zmiennych. Zespół rozliczany z jakości eksperymentu może uzasadnić znaczący koszt przygotowania jednej próby. Elektrownia musiałaby zestawić go z wartością energii pozostałej do sprzedaży po pokryciu własnego poboru. Nie każda droga do dobrego eksperymentu prowadzi więc do takiej samej architektury przyszłej fabryki prądu.
Wyniki laserowe i magnetyczne najlepiej czytać obok siebie, z pozostawieniem oryginalnych jednostek oraz definicji. W jednej tabeli mogłaby znaleźć się energia osiągnięta w celu. W drugiej moc grzania i moc reakcji w plazmie. W trzeciej średnia moc elektryczna oddawana przez zakład. Wspólny wykres, na którym pojedyncza linia łączy te trzy kategorie, sugerowałby postęp na jednej skali. Pozorna precyzja takiej linii zatarłaby najważniejsze odkrycie płynące z porównania: każda z dróg pozostawia do rozwiązania inny zestaw problemów po wyjściu z eksperymentu.
Dwie odmiany wodoru i rachunek za paliwo
W obietnicy prądu z wody morskiej prawdziwy jest pierwszy krok. W naturalnej wodzie występuje deuter, który można oddzielić od zwykłego wodoru. Dla wielu projektów to jednak tylko jeden składnik paliwa. Drugi, tryt, jest promieniotwórczy i rozpada się z czasem. Dostępny zapas trzeba rozliczać podobnie jak towar o ograniczonej trwałości. Samo znalezienie akwenu obok przyszłej elektrowni nie rozwiązuje sprawy dostaw.
Plan dla elektrowni pracującej na deuterze i trycie wiąże cykl paliwowy z odbiorem energii. Neutron opuszczający plazmę może uczestniczyć w reakcji z litem w otaczającym ją płaszczu. W takim materiale można uzyskiwać tryt potrzebny do dalszej pracy. Z punktu widzenia zarządzania elektrownią najważniejsze jest to, czy odpowiednia ilość paliwa wróci do użytecznego obiegu na czas. Pomiędzy wytworzeniem a ponownym użyciem są jeszcze pomiar, odzysk, transport wewnątrz obiektu i magazynowanie. Każdy z tych etapów zatrzymuje część zapasu.
Bilans zapasów wygląda inaczej w pracującym bloku i w rozwijającej się flocie. Pojedynczy blok potrzebuje ilości wystarczającej do rozruchu, a potem do pokrywania zużycia i strat. Budowa następnego stawia dodatkowe pytanie, skąd wziąć jego pierwszą dostawę, jeżeli starszy właśnie rozpoczyna długi remont. Elektrownie można budować równolegle, lecz nie da się równolegle przydzielić tego samego fizycznego zapasu każdej z nich. Dlatego ocena samowystarczalności paliwowej wymaga szerszego spojrzenia niż śledzenie pojedynczej reakcji.
Hel-3 pojawia się w dyskusji jako możliwy składnik innych mieszanek fuzyjnych. Kusi wizją innego podziału energii między produkty i mniejszych obciążeń od szybkich neutronów w wybranej reakcji. Taki wybór zmienia jednak wymagania wobec temperatury i utrzymania plazmy, a także problem dostępności paliwa. W realnej mieszance mogą zachodzić reakcje uboczne. Pomysł sprowadzania izotopu z Księżyca dokłada operację wydobycia i transportu kosmicznego do przedsięwzięcia, dla którego nie istnieje jeszcze sprawdzony komercyjny odbiorca w energetyce.
Dobrym sprawdzianem obietnicy jest pytanie, czy proponowany reaktor ma pracować na paliwie, na którym osiągnięto reklamowany wynik. Jeśli badanie przeprowadzono na łatwiejszym w obsłudze gazie, może ono bardzo dobrze potwierdzać zachowanie magnesów lub elektroniki. Wciąż pozostaje otwarty temat pełnego cyklu paliwowego. Na tym właśnie polega sens demonstratorów poszczególnych podzespołów. Zamiast ryzykować jednocześnie wszystkim, osobno sprawdza się kolejne elementy. Czytelnik musi tylko zachować nazwy tych elementów, kiedy firma mówi o postępie całego projektu.
Ściana ma własny kalendarz
Wyobrażenie o gwieździe w magnetycznej butelce przesuwa trudność w stronę zamkniętego w środku gazu. Tymczasem część najdroższych pytań pozostaje po jego wyłączeniu. Szybkie neutrony oddziałują z materiałami otaczającymi plazmę. Mogą przesuwać atomy z ich położeń w strukturze materiału oraz powodować powstawanie izotopów promieniotwórczych. Ściana zachowuje zatem historię pracy urządzenia, nawet kiedy wskazanie mocy plazmy wróciło do zera.
Ocena materiału odpornego na ciepło i ocena materiału przydatnego na pierwszą ścianę przyszłej elektrowni to różne zadania. Próbka może dobrze znosić wysoką temperaturę w spokojnym otoczeniu, ale w reaktorze będzie dodatkowo napromieniana oraz wielokrotnie nagrzewana i chłodzona. Powłoka musi współpracować z podłożem. Przez złącza trzeba odprowadzać ciepło. Materiał trafiający wskutek erozji do plazmy wpływa na jej czystość. Zestaw tych wymagań tłumaczy, dlaczego efektowny postęp w grzaniu paliwa zwiększa jednocześnie wagę drobiazgów na brzegu komory.
Elektrownia potrzebuje też drogi, którą zużyta część opuści budynek. Przy montażu można zastosować duży dźwig i pozostawić całą przestrzeń nad maszyną otwartą. Po zamknięciu instalacji będą tam rurociągi, ekranowanie i inne podzespoły, a dostęp ludzi może podlegać ograniczeniom radiologicznym. Już na etapie rysunku trzeba więc przewidzieć miejsce dla narzędzia zdalnego, sposób odłączenia elementu, trasę transportu i pomieszczenie do dalszej pracy. W przeciwnym razie część, która na papierze jest wymienna, okaże się wymienna tylko po rozebraniu jej sąsiedztwa.
Różnica między bezpieczeństwem fuzji a obietnicą braku odpadów jest wyraźna. Wygaszenie reakcji syntezy jest naturalnym skutkiem utraty odpowiednich warunków w plazmie. Nie usuwa to promieniotwórczego trytu ani aktywacji materiałów, które wcześniej pracowały w strumieniu neutronów. Rodzaj i czas postępowania z nimi zależą między innymi od składu materiałowego i historii pracy. Rozsądny projekt może ograniczać powstawanie szczególnie kłopotliwych produktów. Musi równocześnie pokazać, jak będzie monitorował, przechowywał i ostatecznie zagospodarowywał zużyte elementy.
Najlepszym dokumentem do oceny takiej obietnicy byłby kiedyś zapis zwykłego remontu: co wymieniono, ile trwała przerwa i jakie pomiary dopuściły obiekt do powrotu do pracy. W badaniach przewagę ma często zespół, który może zaryzykować nietypową konfigurację i wiele nauczyć się z niepowodzenia. W energetyce przewagę potrafi dać rozwiązanie mniej efektowne, do którego są dostępne części zamienne, przeszkoleni operatorzy i procedury. Te dwa rodzaje sukcesu nie zawsze osiąga ta sama maszyna.
Microsoft zamówił energię, CFS buduje najpierw eksperyment
Umowa Helionu z Microsoftem ma konkretną wartość informacyjną. Pokazuje, że istnieje klient gotowy rozmawiać o zakupie energii z jeszcze niesprawdzonego komercyjnie źródła. W komunikacie o umowie z 2023 roku firma podawała 2028 rok jako planowany początek działania. Moc co najmniej 50 megawatów miała być celem po okresie zwiększania produkcji. Już w pierwotnej deklaracji data uruchomienia i data osiągnięcia całej mocy opisywały zatem różne zdarzenia.
Orion w stanie Waszyngton ma w planach Helionu przejść drogę od budowy do podłączenia instalacji i realizacji zobowiązania. Firma rozwija koncepcję impulsową z bezpośrednim odzyskiem energii elektrycznej z oddziaływania plazmy i układu magnetycznego. To istotna różnica względem obrazu reaktora grzejącego wodę na turbinę. Ominięcie jednego etapu konwersji może być zaletą, ale stawia odpowiednie wymagania urządzeniom elektrycznym. Wynik ważny dla przyszłego odbiorcy musi uwzględniać zarówno odzysk energii, jak i wcześniejszy pobór przez cały cykl.
W Massachusetts Commonwealth Fusion Systems buduje SPARC, kompaktowy tokamak z magnesami nadprzewodzącymi. W tym programie odrębne nazwy urządzeń pomagają uporządkować wiadomości. SPARC ma sprawdzić zachowanie plazmy i osiągnięcie zysku fuzyjnego. Nazwą ARC firma określa projekt późniejszej elektrowni. Dla instalacji w Wirginii CFS podaje początek lat trzydziestych jako własny cel. Zatwierdzony etap projektu koncepcyjnego i przekazanie klientowi działającego bloku dzieli jeszcze seria prac naukowych, przemysłowych i budowlanych.
Siła magnesów ma znaczenie, bo parametry pola wpływają na możliwości utrzymania plazmy o określonym ciśnieniu. Mniejsza maszyna może wymagać mniej materiału na niektóre części, co jest obietnicą dla inwestora. Jednocześnie zmniejszenie wymiarów oznacza mniej miejsca na osłony, kanały dostępu i elementy służące do odebrania ciepła. Udany test pojedynczego magnesu potwierdza projekt, ale kalkulacja całej elektrowni wymaga dodatkowych danych.
Prywatne pieniądze zmieniają też sposób rozłożenia ryzyka w czasie. Firma może zacząć wybór lokalizacji i rozmowy o przyłączeniu, zanim program eksperymentalny dostarczy wszystkich odpowiedzi. Jeżeli fizyka potwierdzi oczekiwania, zyska czas na procedurach, które również potrafią trwać długo. Jeżeli wyniki wymuszą zmianę konstrukcji, część rozpoczętych prac trzeba będzie wykonać ponownie. Zewnętrzny obserwator widzi na budowie beton i łatwo przypisuje mu rozstrzygnięcie pytania o plazmę. Beton potwierdza, że ktoś podjął decyzję inwestycyjną. O pomiarach plazmy opowiedzą dopiero instrumenty.
Za jednym szyldem mieści się kilka branż
Tokamak Energy rozwija tokamak sferyczny, o bardziej zwartej geometrii niż klasyczny wysmukły pierścień. Firma pracuje również nad techniką magnesów wysokotemperaturowych. Ten drugi kierunek ma własne życie gospodarcze. Podzespół może znaleźć odbiorcę u innego konstruktora urządzeń badawczych, zanim jego producent odda do użytku własną elektrownię. To jedna z przyczyn, dla których przychody firmy działającej w sektorze fuzyjnym nie zawsze będą przychodami ze sprzedaży energii.
TAE Technologies prowadzi badania nad inną konfiguracją plazmy i opisuje długofalowy cel związany z paliwem wodorowo-borowym. Firma informowała o zmianach w urządzeniu Norm. W tej części branży atrakcyjność docelowego paliwa trzeba zestawić z wymaganiami potrzebnymi do uzyskania odpowiedniej częstości reakcji i utrzymania korzystnego bilansu. Demonstracja zachowania plazmy jest warta uwagi sama w sobie. Żeby stwierdzić, co oznacza dla późniejszej elektrowni, trzeba sprawdzić, które warunki zostały już osiągnięte razem i jakie właściwości paliwa pozostają jeszcze założeniem.
General Fusion rozwija syntezę ze ściskaniem namagnesowanej plazmy. W jej wizji płynny metal pełni ważną funkcję na styku plazmy i mechaniki urządzenia. Powstają więc pytania odmienne od pytań kierowanych do konstruktorów klasycznego tokamaka. Jak powtarza się zachowanie mechaniczne między kolejnymi cyklami? Jak utrzymać dostępność części podlegających ruchowi i obciążeniom? Dla energetyki znaczenie mają zarówno wyniki pojedynczych prób, jak i możliwość przełożenia ich na regularną pracę większej instalacji.
Chiny rozwijają równocześnie kilka kierunków. EAST służy badaniom plazmy i długich wyładowań. Programy następnych tokamaków, w tym BEST w Hefei, mają przesuwać badania w stronę warunków właściwych plazmie fuzyjnej. Osobno rozpatrywane są koncepcje maszyn inżynieryjnych, takich jak CFETR. Złączenie tych nazw w opowieść o jednym „chińskim sztucznym słońcu” prowadziłoby do przypisania przyszłemu urządzeniu wyniku starszej maszyny. Ważnym produktem całego programu już wcześniej mogą być kompetencje w wytwarzaniu cewek, urządzeń do grzania i systemów próżniowych.
To wspólna cecha całej listy firm i laboratoriów. Ten sam dostawca może sprzedać rozwiązanie kilku zespołom realizującym konkurencyjne koncepcje. Dostawa przewodu nadprzewodzącego bywa dobrym miernikiem rosnącego popytu przemysłowego. Zamówienie aparatury próżniowej mówi coś o skali planowanego doświadczenia. Samo pojawienie się dostawców na rynku nie rozstrzyga jeszcze, która architektura elektrowni wygra. Może nawet się okazać, że trwały biznes szybciej zbudują producenci przyrządów niż właściciele najbardziej ambitnych planów sprzedaży prądu.
Kapitał przyspiesza budowę, licznik kosztów kręci się także w nocy
W raporcie Fusion Industry Association za 2026 rok firmy z branży zgłosiły około 4,5 miliarda dolarów pozyskanego finansowania w okresie rocznym kończącym się w lipcu. Łączna kwota wykazana w kolejnych edycjach badania przekroczyła 14 miliardów dolarów. Dane trafiły też do przeglądu Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej. Ich źródłem jest branżowe zestawienie. To suma dla sektora, obejmująca kapitał pozyskany na różne cele. Nie daje ceny żadnego konkretnego reaktora ani kosztu produkcji jego pierwszej megawatogodziny.
Koszt jednostki energii powstaje z dwóch liczb, o których bardzo mało wiadomo przed uruchomieniem pierwszego bloku. W liczniku stoją wydatki na budowę, finansowanie, pracę personelu, energię własną, materiały, wymiany i końcową likwidację. W mianowniku jest energia dostarczona w całym okresie pracy. Opóźnienie rozruchu może zwiększyć pierwszy składnik i przesunąć w czasie wpływy odpowiadające drugiemu. Ta sama maszyna o tych samych właściwościach fizycznych może więc mieć bardzo różną ekonomikę zależnie od kosztu kapitału i częstotliwości przestojów.
Duża gęstość energii paliwa pomaga ograniczyć ilość materiału przypadającą na jednostkę energii reakcji. Nie usuwa jednak kosztu budynku, magnesów ani zespołu obsługi. Nawet gdyby składnik paliwa trafiał na teren zakładu za darmo, trzeba byłoby zapłacić za jego przygotowanie, kontrolę i utrzymanie całej reszty. Odwrócenie popularnej kalkulacji bywa pouczające. Zamiast pytać, ile energii teoretycznie tkwi w gramie paliwa, można zapytać, ile godzin w roku zakład musi pracować, aby sfinansować jeden długi remont. Odpowiedź zależy wtedy również od ceny prądu w godzinach rzeczywistej sprzedaży.
Zespół MIT Energy Initiative w analizie z 2024 roku rozpatrywał, przy jakich kosztach budowy fuzja mogłaby szeroko wejść na rynek w drugiej połowie stulecia. Badacze zmieniali założenia kosztowe, a model szukał rozwiązań dla całego systemu energetycznego. Takie badanie odpowiada na pytanie warunkowe. Przy niższym koszcie budowy oraz wysokiej wartości dostępnej na żądanie mocy nowa technologia może zająć więcej miejsca. Model nie potwierdza, że inżynierom uda się dostarczyć blok dokładnie po założonej cenie.
Jeszcze inny punkt widzenia przyjęła brytyjska UK Atomic Energy Authority. W strategii z 2026 roku oceniła jako mało prawdopodobny znaczący udział fuzji w globalnym zaopatrzeniu w energię przed 2050 rokiem. Można bez sprzeczności przyjąć tę ocenę i dopuścić możliwość wcześniejszego działania pionierskiego bloku. Pojedyncza udana maszyna nie tworzy od razu zdolności do seryjnego wytwarzania cewek, licencjonowania budów i szkolenia załóg w wielu krajach. Rozwój technologii i tempo jej upowszechniania mają osobne ograniczenia.
Polska jest już po stronie pomiaru
Polski udział w fuzji da się wskazać bez rysowania na mapie lokalizacji przyszłej elektrowni. Instytut Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy w Warszawie koordynuje krajowe prace w programie EUROfusion. Badacze uczestniczą w eksperymentach na zagranicznych urządzeniach, między innymi JET i Wendelstein 7-X. Instytut wymienia diagnostykę plazmy i badania oddziaływania plazmy ze ścianą. Te zadania dotyczą dokładnie miejsca, w którym ambicje uzyskania gorętszego paliwa spotykają się z właściwościami rzeczywistego materiału.
Diagnostyka jest jednym z niewielu sposobów poznania tego, co dzieje się w środku, bez wkładania do gorącego centrum przedmiotu, który natychmiast zmieniłby warunki doświadczenia. W zależności od urządzenia obserwuje się promieniowanie plazmy, sygnały elektromagnetyczne i produkty reakcji. Dopiero model przyrządu, jego kalibracja oraz porównanie z innymi sygnałami pozwalają przeliczyć zapis na poszukiwaną wielkość. Rozbieżność między instrumentami może skierować uwagę na niewidoczne wcześniej zjawisko albo na błąd w samym pomiarze.
Europejski program rozkłada pracę między ośrodki i typy urządzeń. EUROfusion organizuje współpracę naukową, ITER jest odrębnym międzynarodowym przedsięwzięciem, a Fusion for Energy odpowiada za europejski wkład do ITER. Instytucje te bywają razem na jednej planszy, lecz zamówienie na komponent, udział w kampanii i podjęcie decyzji o budowie komercyjnego bloku leżą w różnych miejscach. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie dla polskiej uczelni lub przedsiębiorstwa. Łatwiej wskazać potrzebnego partnera do testu materiału, gdy wiadomo, kto prowadzi eksperyment, a kto kupuje części.
Dla polskiej sieci skutki pojawiłyby się później i zależałyby od konkretnych warunków. Źródło o przewidywalnej mocy mogłoby mieć znaczenie podczas okresów niskiej produkcji z wiatru i słońca. Musiałoby konkurować z innymi sposobami zapewnienia tej samej usługi, uwzględniając sieci przesyłowe, elastyczność popytu, magazyny i pozostałe źródła dyspozycyjne. Wysoki koszt kapitałowy sprzyja pracy przez wiele godzin, podczas gdy system może potrzebować dodatkowej mocy tylko w wybranych okresach. Różnica między tymi potrzebami ma znaczenie dla przyszłych umów i sposobu wynagradzania mocy.
Tymczasem z danych zebranych w eksperymencie można korzystać już po zakończeniu kampanii. Model rozwijany w Polsce można sprawdzić na pomiarach z laboratorium w innym kraju, a aparaturę udoskonaloną dzięki wspólnym pracom wykorzystać w kolejnym urządzeniu. To wymierny kierunek rozwoju kompetencji nawet przy otwartym terminarzu energetycznym. Datę dostawy polskiej megawatogodziny da się wiarygodnie wpisać do kalendarza dopiero z konkretnym projektem, inwestorem, przyłączem i harmonogramem budowy.
Kalendarz z różnymi liniami mety
Na osi czasu rok 2028 dobrze wygląda obok roku 2039. Oba zapisy mają tyle samo cyfr, lecz zupełnie inny status. Pierwszy pochodzi z planu Helionu związanego z komercyjną umową. Drugi oznacza w zaktualizowanym harmonogramie ITER planowane rozpoczęcie pracy z deuterem i trytem. W tym harmonogramie wcześniej, w 2034 roku, mają się zacząć badania. Początek kampanii z docelowym paliwem nie jest automatycznie dniem osiągnięcia projektowego Q. Zespół musi przejść kolejne etapy uruchomienia i zebrać pomiary.
W amerykańskim raporcie National Academies z 2021 roku pojawia się przedział 2035-2040. Komitet zalecał działania, które pozwoliłyby w tym czasie uzyskać energię elektryczną netto w elektrowni pilotowej. W dokumencie taką ścieżkę opisano jako ambitną i zależną od pilnych inwestycji oraz równoległego rozwiązania wielu kwestii. Jest to zalecenie ekspertów dla programu publicznego. Państwo może próbować je zrealizować, a mimo to przesunąć termin po wynikach badań. Nie jest to też deklaracja konkretnej spółki wobec odbiorcy energii.
Rok 2050 najwięcej mówi o pytaniu, jakie autor zadał na początku analizy. Modelarz chce wiedzieć, czy pojawienie się nowej technologii zmieni strukturę systemu energetycznego w kolejnych dekadach. Konstruktor chce wiedzieć, jaki wynik musi osiągnąć jego najbliższa maszyna, aby opłacało się zamówić następną. Operator sieci potrzebuje potwierdzonej dostępności w określonym miejscu. Włączenie tych trzech odpowiedzi do jednej prognozy bez podpisów pod datami stworzyłoby pewność, której nie deklaruje żadne z przywołanych źródeł.
Gdy pierwsza elektrownia ogłosi sukces, w jej komunikacie warto poszukać przebiegu mocy na przyłączu. Czy obejmuje pobór urządzeń przed impulsem i po nim? Jak długo trwał eksport? Czy urządzenie pracowało z paliwem przewidzianym do rutynowych dostaw? Jak duża przerwa dzieliła tę próbę od kolejnej? Wreszcie, kiedy będzie można odczytać licznik po całym okresie rozliczeniowym? To ostatnie pytanie jest szczególnie uczciwe wobec obu stron: pozwala docenić eksperyment jako eksperyment i zobaczyć, kiedy laboratorium rzeczywiście zacznie pracować jak elektrownia.
Terminy do 2050 roku
Oddziel wyniki pomiarów od planów firm, programów badań i ocen ekspertów.
Najczęstsze pytania
Czy fuzja jądrowa już działa?
Tak. Reakcje zachodzą w gwiazdach oraz w urządzeniach badawczych na Ziemi. Zmierzono energię wydzieloną w eksperymentach magnetycznych i laserowych. Kryterium dla komercyjnej energetyki jest dalej: potrzebne są powtarzalne dostawy energii elektrycznej netto do odbiorcy, z uwzględnieniem kosztów pracy całego obiektu.
Czy ITER będzie produkował prąd?
ITER ma badać plazmę i podzespoły potrzebne przyszłym elektrowniom. Ciepło z instalacji odbierze układ chłodzenia. Projektowy współczynnik Q opisuje proporcję mocy fuzji do grzania plazmy. Odczyt z przyłącza zakładu wymaga osobnego bilansu elektrycznego.
Czy tryt można brać z wody morskiej tak jak deuter?
Woda jest dostępnym źródłem deuteru. Dla trytu przewiduje się inny obieg. W elektrowni pracującej na mieszance deuteru i trytu płaszcz zawierający lit miałby umożliwiać odtwarzanie zużywanego paliwa. Warunkiem pracy pozostają odpowiednie zapasy, kontrola obiegu i skuteczny odzysk.
Co musiałoby się zmienić, żeby prąd z fuzji potaniał?
Ważne byłyby powtarzalne budowy, krótsze przestoje i przewidywalny czas wymiany części. Spadek ceny pojedynczego elementu może wtedy pomóc całej flocie. Ostateczna cena zależy też od finansowania i od tego, ile energii pozostaje do sprzedaży po odjęciu poboru elektrowni.
Energię na tle innych technologii pokazuje kalendarz technologii przyszłości.
Źródła
- DOE - NIF: pierwszy zapłon, 2,05 i 3,15 MJ
- Lawrence Livermore National Laboratory - NIF: pomiary grudniowego impulsu
- DOE - Paliwo D-T, pochodzenie składników i cykl
- ITER - Tokamak, pola i obieg energii
- IAEA - Temperatura i cel Q w ITER
- ITER - Cel ITER, moc i bilans
- ITER - Jak odprowadzane jest ciepło
- UK Atomic Energy Authority - JET: 69 MJ w kampanii 2023
- EUROfusion - JET: wyniki ostatnich kampanii
- Instytut Maxa Plancka - Stellarator i iloczyn potrójny
- Chińska Akademia Nauk - EAST: zakres badań i program tokamaków
- ITER - KSTAR i międzynarodowy program tokamaków
- Chińska Akademia Nauk - Budowa BEST w Hefei
- Helion - Umowa z Microsoftem, rok 2028 i cel po rozruchu
- Helion - Orion i plan dostaw
- Commonwealth Fusion Systems - SPARC i cel ARC na początek lat trzydziestych
- Virginia Department of Energy - Projekt w Wirginii
- Tokamak Energy - Tokamak sferyczny i magnesy
- TAE Technologies - Prace nad urządzeniem Norm
- UKAEA i General Fusion - Synteza z namagnesowaną plazmą
- Fusion Industry Association - Finansowanie zgłoszone przez branżę w 2026 roku
- FIA o raporcie IAEA - Kwoty w przeglądzie World Fusion Outlook 2026 opartym na danych FIA
- MIT Energy Initiative - Koszty do 2050 roku w modelu systemu energetycznego
- MIT - Założenia i interpretacja analizy z 2024 roku
- UKAEA, strategia 2026 - Ocena światowego udziału przed 2050 rokiem
- UKAEA - Strategia i ocena tempa wdrażania, wydanie dokumentowe
- EUROfusion - Udział polskiego instytutu w konsorcjum
- IFPiLM - Diagnostyka i kampanie badawcze polskiego zespołu
- ITER - Etapy ITER i harmonogram kampanii
- Komisja Europejska - Realizacja ITER i nowa podstawa harmonogramu
- National Academies - Pilotaż w latach 2035-2040 jako zalecenie komitetu z 2021 roku
- DOE - Raport o zalecanym pilotażu w USA
- IAEA - Materiały, paliwo i granice bezpieczeństwa
- Fusion for Energy - Łańcuch dostaw i wkład Europy
- IAEA, World Fusion Outlook - Drogi rozwoju energetyki fuzyjnej i paliwa
Zdjęcia i grafiki
- Alcator C-Mod - Mike Garrett. Fotografia, CC BY 3.0. Okładka kadrowana, wersje WebP.
- Hala NIF - Damien Jemison / Lawrence Livermore National Laboratory. Fotografia, CC BY-SA 3.0. Kadr poziomy i kompresja. Adaptacja na tej samej licencji.
- Przekrój W7-X - Siarhei Besarab. Fotografia, CC BY-SA 4.0. Zmniejszenie i kompresja. Adaptacja na tej samej licencji.


