„Nie ma takich gier”. Czterdzieści lat Hideo Kojimy

👁 179 przeczytań

Hideo Kojima urodził się 24 sierpnia 1963 roku w tokijskiej dzielnicy Setagaya, ale dorastał w Kansai, bo rodzina przenosiła się za pracą ojca: najpierw Chigasaki, potem Ibaraki pod Osaką, w końcu Kawanishi w prefekturze Hyōgo. To drobiazg, który polskie teksty rocznicowe zwykle gubią, a on tłumaczy późniejsze wybory: Kojima celował w Konami z Kobe, nie w wydawców z Tokio.

Rocznica, którą dziś obchodzi, nie jest wyliczeniem dziennikarzy. To jego własna rachuba. W noworocznym wpisie sam napisał, że 2026 to jego czterdziesty rok w branży, licząc od 1986. Ten sam rok to dziesięciolecie jego studia. W dniu urodzin dorzucił, że wciąż dostaje różne propozycje, ale chce się trzymać robienia gier.

Na Game Developers Conference w marcu 2009 roku Kojima wyliczył ze sceny twarde ograniczenia sprzętu, na którym zaczynał. MSX2 potrafił wyświetlić najwyżej trzydzieści dwa duszki naraz, ale w jednej linii poziomej ósmy był ostatnim widocznym. Dziewiąty się nie pojawiał. Do tego duszek w czterech kolorach trzeba było składać z dwóch nałożonych na siebie, co zjadało limit jeszcze szybciej.

Dostał polecenie: zrobić grę wojenną w stylu automatowego „Commando”. Przy takim budżecie obrazu nie dało się jednocześnie pokazać tła, bohatera, kilku wrogów i lecących między nimi pocisków. Sam mówił potem wprost, że nie mieli wyboru i musieli zrobić grę, którą da się zrobić bez przeciwników na ekranie.

Zamiast atakować, bohater miał uciekać. Kojima opowiadał później, że myślał o czymś w rodzaju „Wielkiej ucieczki”. Weterani Konami, ludzie z hitami na koncie, męczyli tę grę wojenną już od dwóch lat: robili, kasowali, robili znowu. Projekt trafił do rocznego pracownika po dwóch anulowanych pomysłach nie dlatego, że w niego wierzono, tylko dlatego, że nikt inny go nie chciał.

Gdy przedstawił pomysł na grę o uciekaniu, usłyszał od starszych kolegów zdanie, które dziś brzmi jak żart historii: nie ma takich gier. Nikt nie chciał z nim pracować. Doszedł do momentu, w którym był gotów rzucić firmę. Punkt zwrotny przyszedł dopiero przy działającym buildzie: koledzy zobaczyli wykrzyknik pojawiający się nad głową zaskoczonego strażnika i kupili koncept.

„Metal Gear” ukazał się w Japonii 13 lipca 1987 roku. Kojima miał dwadzieścia trzy lata i sześć tygodni do kolejnych urodzin. Twarz z okładki, którą pamięta pół świata, nie była ani twarzą Snake’a, ani jego wyborem: ilustracja opiera się na zdjęciu Michaela Biehna jako Kyle’a Reese’a z „Terminatora”. Anglojęzyczna Wikipedia wymienia dziś „Metal Geara” w filmografii Biehna z adnotacją o niewymienionym w napisach wykorzystaniu wizerunku.

W domu Kojimów obowiązywał rytuał: rodzice codziennie oglądali z dziećmi film i nie wolno było iść spać przed napisami końcowymi. Bez cenzury wiekowej, z kinem europejskim, horrorami i westernami w repertuarze. To jest odwrotność typowego wychowania. Nie „idź spać, bo to nie dla ciebie”, tylko „nie wolno ci wyjść, dopóki się nie skończy”.

Ojciec, Kingo, był farmaceutą. Zmarł, gdy Hideo miał trzynaście lat, a rodzina wpadła w kłopoty finansowe. Japońskie źródła precyzują moment: druga klasa gimnazjum, czyli rok szkolny 1976/77. Chłopak stał się typowym kagikko, dzieckiem z kluczem na szyi, wracającym do pustego mieszkania. O skutkach mówił potem tak, że gdy podróżuje i zatrzymuje się w hotelu, włącza telewizor natychmiast po wejściu do pokoju, żeby poradzić sobie z uczuciem samotności.

W liceum kolega przyniósł kamerę Super 8 i Kojima zaczął kręcić. Za seans brał od innych dzieciaków po pięćdziesiąt jenów. Wyciągnął też od rodziców pieniądze na czterodniowy wyjazd na wyspę, zatajając, że chodzi o plan zdjęciowy. Czas spędził głównie pływając, więc ostatniego dnia przerobił scenariusz na historię o zombie, bo taką dało się nakręcić szybciej. Gotowego filmu rodzicom nie pokazał. Cięcie zakresu i ratowanie produkcji przepisaniem scenariusza w ostatniej dobie ma więc w jego przypadku metrykę licealną.

Chciał iść na uczelnię artystyczną, ale po śmierci ojca sytuacja rodzinna to wykluczyła. Poszedł na zwykły uniwersytet, na ekonomię. Nazwy tej uczelni nigdy publicznie nie podał i japońska Wikipedia odnotowuje to wprost: nieujawniona. Człowiek, który opisał siebie w kilku książkach esejów, do dziś nie zdradził, gdzie studiował.

Był, jak sam mówi, jedynym dziwakiem na roku, który chciał kręcić filmy albo pisać powieści. Do pracy dyplomowej z ekonomii wkleił opowiadanie, żeby zaskoczyć profesora. Profesor był zaskoczony, ocenie to nie pomogło. Pierwszy raz, gdy Kojima przemycił narrację tam, gdzie nikt jej nie zamawiał, zdarzył się więc na ekonomii, a nie w grach.

Obszary „Metal Gear Solid” nie powstały w komputerze. Kojima projektował je fizycznie, z klocków LEGO, budując makietę bazy i całej wyspy, a potem fotografując ją kamerą 3CCD. Klocki mu się skończyły, więc zespół dokupił resztę i wręczył je jako prezent urodzinowy.

Metal Gear REX też nie zaczął się od modelu 3D. Yoji Shinkawa ulepił fizyczną figurę, a zespół fotografował ją w studiu do północy. Do dymu potrzebowali suchego lodu, którego nie udało się kupić. Kojima, który nie pali, zapalił wtedy papierosy i rozdmuchał dym po planie. Dopiero z tych zdjęć graficy odtworzyli mecha w grze.

Do tego dochodzą sztuczki, które w 1998 roku wyglądały jak magia, a były zwykłym czytaniem systemu plików. Psycho Mantis nie czytał myśli, tylko skanował katalog karty pamięci PlayStation i porównywał identyfikatory zapisów z zaszytą na sztywno listą gier Konami. Gasił też obraz i wyświetlał w rogu zielony napis HIDEO, parodiując komunikat VIDEO, który ówczesne kineskopy pokazywały po przełączeniu na wejście AV. Kto grał na starym telewizorze, ten realnie sięgał po pilota.

Częstotliwość kodeka Meryl, 140.15, w ogóle nie występowała w grze. Baker odsyłał gracza na tył pudełka, gdzie liczba widniała na wydrukowanym fotosie rozmowy. Postęp fabularny zależał od przedmiotu leżącego poza konsolą. W erze dystrybucji cyfrowej taka zagadka jest technicznie niewykonalna, więc przy wznowieniu z 2023 roku Konami wymodelowało trójwymiarowe pudełko z 1998 i wstawiło je do wirtualnej instrukcji, żeby dało się je obrócić i odczytać.

Rozstanie z Konami nie zaczęło się od awantury, tylko od nudnego dokumentu. 16 marca 2015 roku firma ogłosiła restrukturyzację i przejście na model sterowany z centrali. W papierach zapisano, że od 1 kwietnia Kojima przestaje być jednym z dyrektorów wykonawczych. W żadnym z dwóch komunikatów jego nazwisko nie padło.

Tego samego tygodnia strona Kojima Productions zaczęła przekierowywać na witrynę „Metal Gear Solid”, studio w Los Angeles przemianowano na Konami Los Angeles Studio, a firmowe konto na Twitterze na @metalgear_en, bez nazwiska twórcy. Konto samego Kojimy zamilkło 18 marca i odezwało się dopiero po blisko czterech tygodniach, wpisami o figurkach kolekcjonerskich.

20 marca Konami opublikowało komunikat, który z jednej strony zapewniał cytatem Kojimy, że jest on w stu procentach zaangażowany, a z drugiej informował, że firma postanowiła już rozwijać nowego „Metal Geara” i będzie rekrutować doświadczonych ludzi do poprowadzenia projektu. Ten sam dokument, który miał uspokoić fanów, zawierał ogłoszenie o szukaniu następcy.

W lipcu z okładki „Metal Gear Solid V” zniknął napis „A Hideo Kojima Game” i logo studia. Zmianę wychwycili użytkownicy forum NeoGAF, bo porównanie było trywialne: Konami zostawiło starą wersję pliku na własnym serwisie prasowym.

Na gali The Game Awards 3 grudnia 2015 roku „Metal Gear Solid V” zdobyło dwie nagrody. Kojima nie mógł ich odebrać. Prowadzący Geoff Keighley powiedział ze sceny, że twórca miał pełen zamiar być tego wieczoru na miejscu, ale prawnicy reprezentujący Konami nie pozwolili mu przyjechać. Statuetkę odebrał Kiefer Sutherland, publiczność wybuczała informację o blokadzie, a Kojima oglądał galę z Tokio. Dobę wcześniej ten sam schemat powtórzył się w Japonii na PlayStation Awards, gdzie nagrody odebrał dział PR Konami.

Odszedł z dniem 15 grudnia 2015 roku. Dział prasowy Konami podał mediom japońskim jeden powód: wygaśnięcie umowy. Bez komentarza, podziękowania i wzmianki o dorobku. Dwadzieścia dziewięć lat pracy i twórca najważniejszej marki firmy zamknięci w jednym zdaniu o kontrakcie.

Symetria, o której się rzadko pisze, wygląda tak: Konami wymazało nazwisko Kojimy ze swoich materiałów, a Kojima wymazał Konami ze swoich. Kalendarium na oficjalnej stronie jego studia zaczyna się w grudniu 2015 i nie pada w nim ani razu słowo Konami.

Tuż przed targami E3 w 2016 roku Kojima przeczytał po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat opowiadanie Kōbō Abe „Nawa”, które poznał w liceum. Tekst otwiera zdanie o tym, że lina, obok kija, była jednym z najstarszych ludzkich narzędzi. Kij służy do odpychania złego, lina do przyciągania dobrego. Na tej opozycji stanęło „Death Stranding”, gra, w której podstawową czynnością jest dostarczanie rzeczy przez pusty krajobraz.

Po odejściu z Konami stracił dostęp do silnika Fox Engine i musiał zacząć od zera. Objechał z Markiem Cernym piętnaście studiów na świecie, a potem przez kolejne pół roku odwiedzał studia znajomych, łącznie trzydzieści. W Guerrilla Games w Amsterdamie dostał pudełko z kodem źródłowym ich silnika, zanim podpisano jakąkolwiek umowę. Silnik nie miał wtedy nawet nazwy. Decima, od Dejimy, sztucznej wyspy w zatoce Nagasaki, przyszła później. Dejima była w epoce Edo jedynym punktem kontaktu zamkniętej Japonii ze światem, więc dla studia, które właśnie wyszło z korporacyjnego zamknięcia, nazwa jest aż nadto na miejscu.

Recenzje pierwszej części rozjechały się tak, jak rzadko się zdarza: IGN dało 6,8 na 10, a Daily Star piątkę na pięć. Kotaku, Polygon, The Verge i Eurogamer w ogóle nie wystawiły ocen. Rynek rozstrzygnął to po swojemu. W lipcu 2026 Kojima Productions podało, że cała seria przekroczyła dwadzieścia siedem milionów graczy.

Zdanie, które w polskich tekstach krąży jako cytat z wywiadu albo opis z Twittera, jest w rzeczywistości tytułem książki. Zbiór recenzji filmowych „Boku no karada no 70% wa eiga de dekite iru” wydały Sony Magazines w czerwcu 2008 roku, dwieście piętnaście stron. Dopiero potem autor przyjął tę frazę jako opis swojego profilu. Kolejność jest odwrotna, niż się zwykle pisze.

W listopadzie 2025 Shinchosha wypuściło wersję rozszerzoną: czterysta osiemdziesiąt stron, dołożone teksty z lat po 2016 i posłowie napisane specjalnie na dziesięciolecie studia. Książka o filmach spuchła ponad dwukrotnie i poza Japonią praktycznie nikt o tym nie napisał.

Filmowa obsesja ma też stronę czysto warsztatową. Pomysł na grywalny zwiastun, z którego wzięło się P.T., wziął się z prostej irytacji: kino ma teasery i zwiastuny, gra jest medium interaktywnym, a zapowiedzi gier nadal są wyłącznie filmikami. Jego zdaniem to nie było ciekawe. Podobnie z aktorami. Kojima uznał, że w Hollywood zadaniem reżysera jest najpierw spotkać się z człowiekiem osobiście i go przekonać, a dopiero potem rozmawiać z agentem, i tak właśnie zaczął pracować.

Norman Reedus przed pierwszym spotkaniem nie miał pojęcia, kim jest Kojima. Trafił do projektu, bo zadzwonił do niego del Toro ze zdaniem: zadzwoni do ciebie facet, który chce z tobą zrobić grę, po prostu się zgódź.

W planach ma dwie duże rzeczy. „OD” dla Xbox Game Studios to seria projektów o różnych rodzajach strachu, w której jego własny segment nosi podtytuł „Knock”, bo, jak mówi, boi się głośnego pukania. „Physint”, ogłoszony w styczniu 2024 na pokazie Sony, ma być grą szpiegowską świadomie zacierającą granicę między filmem a grą. Na premierę trzeba czekać jeszcze pięć albo sześć lat, czyli realnie do okolic 2031 roku.

Kojima ma też gotowy koncept kolejnego „Death Stranding”, ale nie zamierza robić go sam. Mówi, że gdyby przekazał pomysł komuś innemu, ta osoba prawdopodobnie mogłaby go zrealizować.

O sztucznej inteligencji wypowiada się ostrożnie i bez entuzjazmu, którego można by się po nim spodziewać. Sztuka to według niego życie, a jeśli maszyna kiedyś ją stworzy, to za pięćdziesiąt albo sto lat, czego on już nie zobaczy.

Najbardziej uderzające zdanie ostatnich miesięcy padło jednak nie o grach ani o technologii. Powiedział je latem, przy okazji rzymskiego festiwalu, i dotyczy tego jednego miejsca, do którego wracał od dziecka.

Czterdzieści lat temu dostał komputer, na którym dziewiąty duszek w linii po prostu nie istniał, i zrobił z tego gatunek. Dziś, sześćdziesięciotrzyletni, pisze, że rzeczy, które musi zrobić, i rzeczy, które chce zrobić, wciąż mu przybywa, a czasu na nie ubywa. Człowiek, który całe życie chciał robić filmy, nadal robi gry, i wygląda na to, że dopiero teraz przestało mu to przeszkadzać.

// czytaj dalejCzterdzieści dolarów miesięcznie za dwóch niewidzialnych stażystówMagazynGTA 6 bez generatywnej AI, Epic na AI-first: dwa teksty Schreiera, dwie drogi branżyAIJak powstawało GTA 6: najważniejsze ustalenia z wielkiego tekstu BloombergaGry