Zastąpieni przez AI, wezwani z powrotem. Co naprawdę zmierzyło badanie SHL

👁 118 przeczytań

Ford ma w 33 fabrykach ponad tysiąc kamer, które same oglądają auta i wyłapują wady. A jednak w czerwcu wiceprezes koncernu Charles Poon opowiadał dziennikarzom nie o kamerach, tylko o „siwych brodach”: ponad 350 doświadczonych inżynierach, których Ford ściągnął w ciągu trzech lat, częściowo spośród byłych pracowników i ludzi od dostawców. Mają uczyć młodszych i poprawiać narzędzia AI, bo te w części zadań okazały się nieskuteczne. Poon ujął to tak: sztuczna inteligencja jest fantastycznym narzędziem, ale tylko tak dobrym, jak informacje, na których się ją uczy (Fortune).

Cztery miesiące później ta historia dostała nazwę i liczbę. SHL, firma, która układa testy i oceny kompetencji dla działów HR, ogłosiła 29 października w Londynie wyniki ankiety o zjawisku nazwanym „AI rebounding”: kogoś zastępuje AI, a po kilku miesiącach ten sam pracodawca prosi go o powrót. W Stanach Zjednoczonych tak odpowiedziało 19,1 proc. badanych, w Wielkiej Brytanii 13 proc., a wśród 18-24-latków 24 proc. (komunikat SHL). 9 listopada opisał to Fortune, a internet szybko dopisał resztę: wracają, i to za wyższą pensję.

Przeczytałem komunikat SHL i opis metodologii. Liczba jest prawdziwa, ale mierzy coś węższego, niż sugerują nagłówki.

Dwieście osób z panelu

Ankietę na zlecenie SHL przeprowadziła agencja Propeller Insights w czerwcu i lipcu 2026 r., przez internet, na panelu 2036 pracujących dorosłych: 1029 w USA i 1007 w Wielkiej Brytanii. Policzyłem: 19,1 proc. z amerykańskiej części próby to mniej więcej 200 osób. Wystarczy, żeby zauważyć zjawisko, ale za mało, żeby dzielić je na branże czy zawody. W komunikacie nie ma marginesu błędu ani dokładnego brzmienia pytania.

Pierwsza pułapka siedzi w samym zdaniu, które obiegło sieć. 19,1 proc. to odsetek wszystkich ankietowanych Amerykanów, a nie odsetek osób zastąpionych przez AI. To nie znaczy, że co piąty zwolniony wrócił. To znaczy, że co piąty pracujący twierdzi, że coś takiego go spotkało.

Trzy kolejne rzeczy zmieniają sens tej liczby. Po pierwsze, to deklaracje. Nikt nie sprawdzał w dokumentach kadrowych, czy stanowisko naprawdę przejęła maszyna, czy firma tylko tak to uzasadniła albo pracownik tak to zrozumiał. Po drugie, „poproszony o powrót” nie znaczy „wrócił”, a SHL nie podaje, ilu ludzi przyjęło ofertę. Po trzecie, pytano wyłącznie tych, którzy dziś pracują. Ci, których AI wypchnęło z rynku i którzy wciąż szukają pracy, do próby nie trafili.

A wyższa pensja? To nie wynik, tylko oczekiwanie. 51 proc. ankietowanych chciałoby wyraźnej podwyżki przed powrotem, 42 proc. pisemnej gwarancji zatrudnienia, 40 proc. pełnej jasności, jak AI będzie używane na ich stanowisku. 8 proc. nie wróciłoby w żadnym wypadku. Ile osób faktycznie wynegocjowało więcej, badanie nie mówi.

Skalę dobrze zestawić z twardszym licznikiem. Firma outplacementowa Challenger, Gray & Christmas zbiera zapowiedzi zwolnień w USA i od stycznia do października 2026 r. naliczyła 121 401 etatów, przy których pracodawca podał AI jako powód. To ponad dwa razy więcej niż w całym 2025 r. (54 836), ale to wciąż setki tysięcy, a nie co piąty pracownik w kraju (dane za Fortune). Najprostsze wyjaśnienie rozjazdu: ludzie rozumieją „zastąpienie przez AI” szeroko, wliczając obcięte projekty, przejęte zadania i nieprzedłużone kontrakty.

Zostaje pytanie, kto liczy. SHL sprzedaje firmom narzędzia do oceny kompetencji, a wniosek z badania brzmi: zanim zautomatyzujesz stanowisko, sprawdź, co umie człowiek, który na nim siedzi. Lucy Beaumont, wiceprezeska SHL od produktu, nazywa zjawisko „sygnałem alarmowym” (HR Dive). To nie podważa liczb, ale tłumaczy, czemu policzyła je akurat ta firma.

Druga strona biurka

SHL nie jest jedyne. W lipcowej ankiecie firmy rekrutacyjnej Robert Half 32 proc. amerykańskich menedżerów, których firmy cięły etaty z powodu AI, przyznało, że później musieli przywrócić te same lub podobne stanowiska. 40 proc. z nich wskazało wiedzę o firmie, której AI nie miało skąd wziąć, a 38 proc. to, że maszyna wymagała więcej nadzoru i kontroli jakości, niż zakładano (Fortune). Gartner przewiduje, że do 2029 r. 30 proc. osób zwolnionych albo zastąpionych przez AI zostanie zatrudnionych ponownie, często drożej (HR Dive).

Najgłośniejszy przypadek zna każdy, kto śledzi fintech. Klarna w 2024 r. chwaliła się, że jej czatbot wykonuje pracę 700 konsultantów. W maju 2025 r. prezes Sebastian Siemiatkowski przyznał w rozmowie z Bloombergiem, że koszt był zbyt dominującym kryterium i skończyło się niższą jakością. Firma zaczęła pilotażowo zatrudniać ludzi do obsługi klienta, choć rzecznik zastrzegł, że Klarna pozostaje „AI-first” (Fortune). To zastrzeżenie jest ważne: ani Klarna, ani Ford nie wyrzucili AI. Dołożyli ludzi tam, gdzie maszyna sama sobie nie radziła.

Twarde dane z amerykańskiego rynku pracy pasują do tego obrazu lepiej niż czarne scenariusze. W październiku w usługach profesjonalnych i biznesowych, czyli tam, gdzie siedzi duża część pracy biurowej, przybyło 70 tys. miejsc pracy, przy 165 tys. w całej gospodarce i bezrobociu 4,1 proc. (BLS; analiza tych danych w WSJ). W tych samych dniach Financial Times opisał inny skutek uboczny: agenci AI rozregulowują systemy wynagradzania menedżerów. Firmy uczą się po omacku, ile jest wart człowiek obok maszyny.

Polska liczy użytkowników, nie powroty

U nas AI w firmach rośnie szybko, tylko z niskiego poziomu. Według GUS w 2026 r. technologie AI wykorzystywało 17,8 proc. badanych przedsiębiorstw, rok wcześniej 8,7 proc. Z AI korzysta już 39,8 proc. Polaków, wobec 22,7 proc. rok wcześniej (GUS). Polski Instytut Ekonomiczny wyliczył w 2024 r., że w 20 grupach zawodów najbardziej wystawionych na AI pracuje 3,68 mln osób, m.in. finansiści, prawnicy, programiści i sekretarki (PIE). PIE pisze jednak o wystawieniu na AI, nie o utracie pracy: nie wiadomo jeszcze, czy AI będzie tym ludziom pomagać, czy ich zastępować.

Szukałem polskiego odpowiednika licznika Challengera, czyli danych o zwolnieniach, przy których firma podaje AI jako przyczynę. Nie znalazłem. Nie wiemy więc, ilu Polaków zastąpiono, a tym bardziej, ilu poproszono o powrót. Mamy za to coś, czego Amerykanie nie mają: przepis. Art. 9 ustawy o zwolnieniach grupowych mówi, że jeśli firma w ciągu 15 miesięcy znów zatrudnia ludzi w tej samej grupie zawodowej, powinna przyjąć zwolnionego pracownika, o ile ten w ciągu roku zgłosi, że chce wrócić (ustawa w ISAP). Dotyczy to tylko zwolnień grupowych, nie indywidualnych.

Młodzi z badania SHL, z 24 proc. deklaracji powrotu, to zresztą ta sama grupa, na której firmy oszczędzają najchętniej. Pisałem o tym w tekście Firmy bez juniorów zjadają ziarno na siew, a o pracy, która nie znika jednym cięciem, tylko po kawałku, w Zniknęli po cichu.

Co z tego wziąć

Dla pracownika wnioski są przyziemne. Jeśli odchodzisz w zwolnieniu grupowym, złóż byłemu pracodawcy pisemne zgłoszenie, że chcesz wrócić. Nic to nie kosztuje, a otwiera drogę z art. 9. Jeśli telefon zadzwoni, pamiętaj, dlaczego dzwoni: zwykle brakuje wiedzy, której nie było w żadnej instrukcji. To najmocniejszy argument w rozmowie o stawce. Pytanie, które zadaje 40 proc. ankietowanych SHL, czyli co dokładnie będzie robić AI, a co ty, zadaj przed podpisem, nie po.

Dla firmy lekcja jest prostsza niż każdy raport: zanim zastąpisz człowieka, sprawdź, co on wie, a czego nie ma w dokumentacji. Puść AI równolegle z zespołem, policz błędy, a dopiero potem tnij. Koszt odwrotu to nie tylko wyższa pensja, ale też miesiące gorszej jakości i ludzie, którzy wracają ostrożniejsi, niż odchodzili. Jeśli zespół ma uczyć model, a nie z nim konkurować, przyda się tekst o tym, jak lekarze i prawnicy sprzedają swoją wiedzę AI na godziny.

Ford zresztą nie zatrudnił „siwych bród” zamiast AI. Zatrudnił je po to, żeby AI miało się od kogo uczyć.

Czytasz Promptowego częściej? Dodaj go do preferowanych źródeł w Google, a nowe teksty będą wyżej w Twoich wynikach.

Najczęstsze pytania

Czy co piąty pracownik zastąpiony przez AI wraca do pracy?

Nie. 19,1 proc. to odsetek wszystkich badanych w USA, którzy deklarują, że zostali zastąpieni przez AI i poproszeni o powrót. Badanie nie mówi, ilu z nich naprawdę wróciło, ani jaki odsetek wszystkich zastąpionych dostał taką propozycję.

Czy wracający dostają wyższe pensje?

Tego badanie SHL nie mierzy. 51 proc. ankietowanych deklaruje, że przed powrotem chciałoby wyraźnej podwyżki. Gartner przewiduje, że ponowne zatrudnianie będzie często droższe, ale to prognoza, nie pomiar.

Kto zrobił badanie i na jakiej próbie?

Zleciła je SHL, firma od testów kompetencji, a przeprowadziła agencja Propeller Insights. Wzięło w nim udział 2036 pracujących dorosłych (1029 w USA, 1007 w Wielkiej Brytanii), ankieta online w czerwcu i lipcu 2026 r.

Czy w Polsce zwolniony pracownik ma prawo wrócić?

Tylko po zwolnieniu grupowym. Jeśli w ciągu roku zgłosisz chęć powrotu, a firma w ciągu 15 miesięcy zatrudnia ludzi w tej samej grupie zawodowej, powinna przyjąć ciebie (art. 9 ustawy o zwolnieniach grupowych). Polskich danych o powrotach po zastąpieniu przez AI nie ma.