UE da przycisk „wyłącz” na chatboty udające przyjaciela. Wyciekł projekt Digital Fairness Act

👁 113 przeczytań

W środę 11 listopada, kiedy w Polsce będzie wolne, Komisja Europejska ma zająć się ustawą, która może zmienić więcej aplikacji w twoim telefonie niż niejedna aktualizacja systemu. Dwa dni wcześniej jej projekt wyciekł. Francuski serwis Contexte opublikował 71 stron Digital Fairness Act, a 9 listopada Euronews i Bloomberg opisały, co w nim jest. Jest tam dziesięć zakazanych sztuczek w projektowaniu stron, przycisk „wypowiedz umowę tutaj” i coś, czego w unijnym prawie konsumenckim jeszcze nie było: prawo do wyłączenia funkcji chatbota, która udaje bliską relację, żeby trzymać cię przy rozmowie.

Wyłącz serię, wyłącz przyjaciela

Najciekawsza dla użytkowników AI część projektu nie dotyczy dzieci, tylko wszystkich. Według Euronews każdy użytkownik, także dorosły, dostałby prawo do wyłączenia czterech rzeczy: automatycznego odtwarzania kolejnych filmów, powiadomień niezwiązanych z jego własną aktywnością, nagród za serie (te „dni z rzędu” znane z aplikacji do nauki języków) oraz funkcji chatbotów, które symulują relację. Bloomberg ujmuje to podobnie: firmy musiałyby pozwolić dorosłym wyłączać funkcje uzależniające, a przepisy mają objąć systemy AI, które udają osobistą więź, żeby użytkownik dalej z nimi rozmawiał.

W praktyce chodzi o mechanikę, którą każdy zna z aplikacji towarzyszących: bot pisze pierwszy, „tęskni”, przypomina, że dawno się nie odzywałeś, i nagradza codzienną rozmowę. Dziś to decyzja projektanta. Po zmianie byłby to przełącznik, który musi być dostępny dla użytkownika. Projekt nie zakazuje takich funkcji, tylko pozwala z nich zrezygnować bez rezygnowania z całej usługi. To ważne rozróżnienie, bo przeciwnicy ustawy od początku straszą zakazem formatów, z których żyją media i platformy.

Drugi wątek AI dotyczy zakupów. Projekt wprowadza pierwsze w unijnym prawie konsumenckim zasady dla agentów AI, którzy kupują w naszym imieniu. Użytkownik ma sam wybierać, które zakupy agent musi z nim zatwierdzić, a agent ma ujawniać, które propozycje są sponsorowane. Dla każdego, kto pozwala asystentowi zamawiać rzeczy w sklepie, to konkretna ochrona: nie będzie można po cichu podsuwać produktów, za których polecenie ktoś zapłacił.

Dziesięć sztuczek na czarnej liście

Rdzeniem projektu jest lista praktyk zakazanych bez wyjątków. Euronews wymienia dziesięć. Zakazane miałoby być m.in. utrudnianie rezygnacji bardziej niż zapisu, ukrywanie ceny albo warunków automatycznego przedłużenia, fałszywe sugerowanie, że nie ma innego wyjścia, nieprawdziwe komunikaty o kończącym się towarze i powtarzanie ich na każdym kroku zamówienia. Na liście są też domyślnie zaznaczone dodatki do koszyka, przedstawianie odmowy jako złego wyboru, ciągłe namawianie do zmiany decyzji, którą już podjąłeś, mylące podwójne przeczenia i fałszywe powiadomienia sugerujące, że ktoś się z tobą kontaktował.

Komisja mogłaby dopisywać kolejne praktyki bez ponownego głosowania w Parlamencie i Radzie. Do tego dochodzi zakaz ceny „w kawałkach”, w której nieuniknione opłaty pojawiają się dopiero przy kasie, zakaz mylących przecen typu „było/jest” i zasady dla sklepów dropshippingowych.

Osobny rozdział dotyczy subskrypcji, czyli modelu, na którym zarabiają ChatGPT, Claude, Gemini i większość aplikacji AI. Darmowy okres próbny nie mógłby zamienić się w płatny bez aktywnej zgody. Firma musiałaby przypominać o odnowieniu, dać kontakt z człowiekiem w obsłudze klienta i umieścić przycisk „wypowiedz umowę tutaj”. Sprawdziłem, jak dziś wygląda rezygnacja z Claude Pro według strony pomocy Anthropic: w przeglądarce to pięć kroków (logowanie, menu z inicjałami, Ustawienia, Rozliczenia, przycisk „Anuluj”), a przy zakupie w aplikacji na iPhonie albo Androidzie rezygnuje się w sklepie Apple albo Google. To i tak jeden z prostszych przypadków. Przepis celuje w usługi, w których przycisk rezygnacji jest schowany pod trzema menu albo w ogóle go nie ma.

Dzieci, gry i 6 procent obrotu

Dla nieletnich projekt idzie dalej. Płatne skrzynki z losowymi nagrodami (loot boxy) i mechanika „zapłać, żeby wygrać” byłyby w grach zakazane dla dzieci. Waluty w grach musiałyby pokazywać realną wartość w pieniądzach i byłyby domyślnie wyłączone dla dzieci, dopóki nie zgodzi się rodzic. Reklama oparta na profilowaniu nieletnich byłaby zakazana dla wszystkich firm, nie tylko dla platform internetowych, które ten zakaz mają już w DSA.

Kary miałyby sięgać 6 procent światowego obrotu w sprawach, które prowadzi sama Komisja. To ten sam pułap co w DSA, a niewiele mniej niż w AI Act, gdzie za najcięższe naruszenia grozi do 7 procent albo 35 mln euro (rozpisałem to w tekście o karach z AI Act). Komisja w ocenie skutków szacuje, że nowe zasady oszczędzą konsumentom 88,4 mld euro w latach 2025-2035, a firmy będą kosztować 678 mln euro rocznie. Obie liczby pochodzą z projektu, więc to wyliczenia autora przepisów, nie niezależny audyt.

Co to zmienia w Polsce

Digital Fairness Act ma zastąpić dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych z 2005 roku rozporządzeniem, które działa bezpośrednio we wszystkich 27 krajach. W Polsce dyrektywę wdraża dziś ustawa z 23 sierpnia 2007 roku o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, a pilnuje jej UOKiK. Rozporządzenie oznacza jedną listę zakazów dla całej Unii, bez krajowych różnic w tłumaczeniu dyrektywy. Polski sklep, aplikacja czy startup z chatbotem dla klientów musiałby stosować te same zasady co Meta czy OpenAI.

Komisja już raz pokazała, że tematu uzależniających funkcji nie traktuje teoretycznie. W lipcu przedstawiła wstępne zarzuty Mecie w sprawie mechanizmów Facebooka i Instagrama na podstawie DSA, o czym pisałem w tekście o karach dla Mety. DSA dotyczy jednak tylko największych platform. Digital Fairness Act objąłby każdego, kto sprzedaje coś konsumentom w Unii, także małe aplikacje AI, których nikt nie wpisał na listę bardzo dużych platform.

Do wejścia w życie daleko. Rozporządzenie ma się stosować 12 miesięcy po wejściu w życie, ale najpierw muszą je przyjąć Parlament Europejski i państwa członkowskie. Kancelaria CMS w swojej analizie nie spodziewa się obowiązywania przed końcem 2028 roku. Opór już jest: według Agence Europe rząd Niemiec w nieoficjalnym dokumencie z 14 października przekonywał, że wystarczy poprawić istniejące dyrektywy zamiast pisać nowe, przekrojowe prawo. Projekt, który wyciekł, nie jest też ostateczną wersją. Do środy Komisja może jeszcze zmienić szczegóły, a o przełączniku dla chatbotów z ludzką twarzą dowiemy się wtedy z oficjalnego tekstu, a nie z przecieku.

Czytasz Promptowego częściej? Dodaj go do preferowanych źródeł w Google, a nowe teksty będą wyżej w Twoich wynikach.

Najczęstsze pytania

Czym jest Digital Fairness Act?

To projekt unijnego rozporządzenia o uczciwości w handlu cyfrowym. Ma zastąpić dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych z 2005 roku i wprowadzić m.in. listę zakazanych sztuczek w projektowaniu stron, zasady dla subskrypcji i ochronę przed funkcjami uzależniającymi. Komisja Europejska ma go przedstawić 11 listopada 2026 roku.

Czy UE zakaże chatbotów do rozmów i aplikacji typu „wirtualny przyjaciel”?

Nie. Według opisów projektu z 9 listopada użytkownik ma dostać prawo do wyłączenia funkcji chatbota, które symulują relację, żeby utrzymać go w rozmowie. Sama usługa mogłaby dalej działać. Szczegóły będą znane po publikacji oficjalnego tekstu.

Kiedy nowe zasady zaczną obowiązywać w Polsce?

Nie wcześniej niż po przyjęciu przez Parlament Europejski i Radę oraz 12 miesiącach od wejścia w życie. Kancelaria CMS ocenia, że stanie się to najwcześniej pod koniec 2028 roku. Do tego czasu w Polsce obowiązuje ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym z 2007 roku.

Czy przepisy dotyczą ChatGPT, Claude i Gemini?

Tak, jeśli sprzedają konsumentom w UE płatne plany. Zasady o subskrypcjach, okresach próbnych i przycisku rezygnacji dotyczą każdej firmy, która ma klientów indywidualnych w Unii. Ochronę dzieci w aplikacjach AI opisałem osobno w poradniku o kontroli rodzicielskiej w ChatGPT i Gemini.