Paradoks Jevonsa w biurze. Dlaczego sztuczna inteligencja nie da nam wolnego piątku, tylko zapędzi nas w kozi róg

Kiedy pod koniec 2022 roku świat zachłysnął się pierwszymi, ogólnodostępnymi modelami generatywnej sztucznej inteligencji, z Doliny Krzemowej popłynęła obietnica, na którą zachodni rynek pracy czekał od dekad.

Ewangelia głosiła: oto nadchodzi koniec biurowej harówki. Narzędzia, które w trzy sekundy piszą maile, streszczają stustronicowe raporty finansowe i generują tysiące linijek kodu, miały ostatecznie wyzwolić nas z jarzma korporacyjnej nudy. Mieliśmy pracować mądrzej, a nie ciężej. Czterodniowy, a może nawet trzydniowy tydzień pracy miał wreszcie przestać być utopijnym postulatem lewicowych think-tanków, a stać się twardą, rynkową rzeczywistością. Minęły niemal dwa lata. Dlaczego więc, zamiast leżeć w hamakach, jesteśmy bardziej wyczerpani niż kiedykolwiek wcześniej?

Aby zrozumieć pułapkę, w którą właśnie radośnie wmaszerowaliśmy jako cywilizacja pracowników opartych na wiedzy, musimy cofnąć się w czasie o sto lat. W 1930 roku John Maynard Keynes, jeden z najwybitniejszych i najbardziej wpływowych umysłów ekonomicznych XX wieku, opublikował krótki, niezwykle optymistyczny esej zatytułowany „Ekonomiczne perspektywy dla naszych wnuków”. Keynes, obserwując galopujący postęp technologiczny i automatyzację fabryk, doszedł do logicznego - wydawałoby się - wniosku. Wyliczył, że w ciągu stulecia ludzkość rozwiąże swój problem ekonomiczny. Przewidywał, że dzięki maszynom do 2030 roku będziemy pracować zaledwie 15 godzin w tygodniu, a naszym największym zmartwieniem będzie to, co zrobić z gigantyczną, przytłaczającą ilością wolnego czasu.

Jak wiemy, Keynes fundamentalnie się pomylił. Zamiast 15 godzin, wielu z nas pracuje po 40, 50, a czasem 60 godzin w tygodniu, nierzadko w weekendy i podczas urlopów, nerwowo odświeżając skrzynki mailowe na smartfonach. Błąd Keynesa nie polegał na przeszacowaniu możliwości technologii - ta rozwinęła się znacznie szybciej, niż zakładał. Jego błąd polegał na niezrozumieniu ludzkiej psychologii i fundamentalnych prawideł kapitalizmu. Oraz na nieznajomości zjawiska, które w ekonomii zyskało miano Paradoksu Jevonsa.

Pułapka węglowa z epoki wiktoriańskiej

William Stanley Jevons był wiktoriańskim ekonomistą, który w 1865 roku opublikował rozprawę „The Coal Question” (Kwestia węglowa). Przyglądał się on z fascynacją i rosnącym niepokojem brytyjskiemu przemysłowi. James Watt i inni inżynierowie sukcesywnie udoskonalali maszyny parowe, sprawiając, że stawały się one coraz bardziej wydajne. Zużywały znacznie mniej węgla do wyprodukowania tej samej ilości energii. Intuicja i zdrowy rozsądek podpowiadały, że dzięki temu imperium brytyjskie zacznie zużywać mniej tego cennego surowca.

Jevons zauważył coś dokładnie odwrotnego. Wzrost wydajności sprawił, że używanie maszyn parowych stało się tańsze i bardziej opłacalne. W rezultacie zaczęto je instalować wszędzie: w nowych fabrykach, pociągach, statkach i kopalniach. Paradoks Jevonsa głosi, że zwiększenie efektywności wykorzystania danego zasobu nie prowadzi do spadku, lecz do drastycznego wzrostu jego konsumpcji. Im taniej coś wytwarzamy, tym więcej tego produkujemy.

Dziś, w trzeciej dekadzie XXI wieku, tym węglem napędzającym maszyny nie są już czarne bryły wydobywane spod ziemi. Tym węglem jest nasza praca poznawcza, nasz czas i nasza uwaga. Sztuczna inteligencja jest niczym innym, jak hiper-wydajną maszyną parową dla białych kołnierzyków.

Asymetria zmęczenia i inflacja tekstu

Zastosujmy Paradoks Jevonsa do współczesnego biura. Załóżmy, że jesteś analitykiem finansowym albo copywriterem. Kiedyś napisanie dogłębnej analizy rynku lub kompleksowej strategii marketingowej zajmowało Ci trzy pełne dni pracy. Wymagało researchu, pisania, redagowania i weryfikowania faktów. Dziś, przy pomocy odpowiednio skonstruowanego promptu w ChatGPT lub Claude, jesteś w stanie wygenerować pierwszy, wysoce poprawny szkic takiego dokumentu w piętnaście minut.

Teoretycznie zyskałeś właśnie dwa dni i dwadzieścia trzy godziny wolnego czasu. Mógłbyś w tym czasie czytać książki, pójść na spacer z psem albo nauczyć się grać na pianinie. Co jednak robi Twój pracodawca, rynek i Twoja własna, zinternalizowana ambicja? Skoro napisanie raportu kosztuje Cię teraz ułamek dawnej energii, rynkowym standardem nie jest już jeden raport na trzy dni. Standardem staje się dziesięć raportów dziennie.

Sztuczna inteligencja nie zmniejsza obciążenia; ona zwielokrotnia zapotrzebowanie na produkt końcowy. Prowadzi to do zjawiska, które możemy nazwać „inflacją korporacyjnego tekstu”. Wyobraźmy sobie asymetrię dzisiejszej komunikacji mailowej. Wygenerowanie pięciostronicowego, pełnego elokwentnych zwrotów i korporacyjnej nowomowy maila zajmuje menedżerowi zaledwie kilka sekund. Jednak po drugiej stronie siedzi człowiek - odbiorca, który musi ten wygenerowany elaborat przeczytać i zdekodować, co zajmuje mu cenne minuty. Narzędzia AI pozwalają nam produkować cyfrowe śmieci z prędkością światła, całkowicie zatykając kanały komunikacyjne naszych współpracowników. W odpowiedzi, ów zdesperowany współpracownik sam sięga po AI, by streścić wygenerowanego maila, a następnie wygenerować na niego równie rozwlekłą odpowiedź. Zaczynamy tworzyć absurdalną architekturę, w której boty piszą do innych botów, a ludzie są jedynie zestresowanymi przekaźnikami w tej syntetycznej pętli.

Hipoteza Czerwonej Królowej w korporacji

W biologii ewolucyjnej istnieje pojęcie „Hipotezy Czerwonej Królowej”, zaczerpnięte wprost z „Alicji po drugiej stronie lustra” Lewisa Carrolla. Czerwona Królowa tłumaczy w niej Alicji twarde zasady swojego świata: „Tutaj, jak widzisz, musisz biec tak szybko, jak tylko potrafisz, żeby pozostać w tym samym miejscu”. W naturze drapieżniki ewoluują, by szybciej biegać, a ofiary ewoluują, by sprawniej uciekać. Nikt nie zyskuje trwałej przewagi, rośnie jedynie tempo wyścigu.

Dokładnie to samo dzieje się właśnie na naszych oczach w gospodarce opartej na wiedzy. Kiedy jako pierwszy w dziale zacząłeś używać generatywnej sztucznej inteligencji pod koniec 2022 roku, miałeś nadludzką przewagę. Mogłeś wychodzić z biura o 15:00, dostarczając wyniki, które zachwycały szefostwo. Byłeś magikiem. Jednak innowacja w kapitalizmie niezwykle szybko ulega komodytyzacji - staje się powszechnym towarem. Dzisiaj, gdy Copilot jest wbudowany w każdy arkusz Excela i każdy edytor tekstu, biegłość w AI przestała być Twoją magiczną supermocą. Stała się minimalnym wymogiem.

Baza, od której zaczynamy, przesunęła się drastycznie w górę. Skoro „wszyscy” mogą dziś napisać poprawny kod, wygenerować poprawną grafikę i sformułować bezbłędny tekst promocyjny, bycie „poprawnym” traci jakąkolwiek wartość rynkową. Aby się wyróżnić, utrzymać posadę lub dostać awans, musisz wejść na poziom hiper-produktywności. Musisz dostarczać wartości, których algorytm jeszcze nie potrafi wygenerować: innowacyjnych idei, głębokich więzi międzyludzkich, skomplikowanej strategii na poziomie makro. Wymaga to potężnego wysiłku poznawczego. AI nie zdjęło z naszych barków ciężaru pracy; ono jedynie wyeliminowało z niej to, co łatwe i powtarzalne, zostawiając nam sam wyczerpujący, wysokooktanowy wysiłek intelektualny.

Śmierć pustych przebiegów

Koreański filozof Byung-Chul Han w swoim genialnym, choć mrocznym eseju „Społeczeństwo zmęczenia” stawia tezę, że współczesny człowiek nie jest już wyzyskiwany przez okrutnego pana z batem. Wyzyskujemy się sami. Staliśmy się własnymi panami i własnymi niewolnikami, napędzanymi imperatywem osiągnięć, optymalizacji i ciągłego rozwoju. Narzędzia AI to po prostu najnowszy, najbardziej lśniący bicz, który sami na siebie ukręciliśmy.

Nieżyjący już antropolog David Graeber, twórca pojęcia „pracy bez sensu” (Bullshit Jobs), zauważył kiedyś, że w dawnych czasach - przed nastaniem ery cyfrowej optymalizacji - praca umysłowa miała w sobie wbudowane, naturalne bufory. Szukanie informacji w archiwum wymagało przejścia się korytarzem i wypicia kawy z archiwistą. Czekanie na kuriera z dokumentami dawało godzinę oddechu. Nawet wolne działanie wczesnych komputerów oferowało chwile, w których nasz mózg mógł po prostu „być”.

Te z pozoru nieproduktywne momenty, te „puste przebiegi”, były w rzeczywistości kluczowe dla kreatywności i higieny psychicznej. To w tych szczelinach nudy pojawiały się najlepsze pomysły. Dzisiaj AI skutecznie zaszpachlowało każdą, najmniejszą nawet szczelinę w naszym czasie pracy. Kompilacja kodu trwa sekundy, research odbywa się w mgnieniu oka. Oczekuje się od nas, że będziemy przełączać się między zadaniami bez żadnego tarcia, niczym procesory wielordzeniowe. Problem w tym, że nasz neandertalski w swojej konstrukcji układ nerwowy nie jest wielordzeniowym procesorem. Zaczynamy się przegrzewać.

Złudzenie wyzwolenia

Wierząc, że sztuczna inteligencja z automatu podaruje nam wolne piątki, popełniliśmy błąd kategorialny. Utożsamiliśmy innowację technologiczną z postępem społecznym. Tymczasem technologia z natury jest amoralna i ślepa na nasze potrzeby odpoczynku. Jest jedynie wzmacniaczem tego, co już istnieje. Jeśli dołączymy silnik z bolidu Formuły 1 do kołowrotka, w którym biegnie chomik, chomik wcale nie dostanie urlopu. Po prostu zacznie biec przerażająco szybko, zacierając łapki aż do omdlenia.

Skrócenie czasu pracy, o którym marzył Keynes, nigdy nie nastąpi na drodze ewolucji oprogramowania. To nie jest problem inżynieryjny, który naprawi kolejna iteracja ChatGPT. To problem polityczny, socjologiczny i kulturowy. Dopóki system, w którym funkcjonujemy, opiera się na ciągłym wzroście i nieustannej optymalizacji, każdy zaoszczędzony przez AI ułamek sekundy zostanie natychmiast przechwycony, zapakowany w nowe KPI (Kluczowe Wskaźniki Efektywności) i sprzedany nam jako kolejna góra zadań do zrealizowania przed dedlajnem.

Zamiast więc czekać, aż algorytmy wreszcie nas wyzwolą, musimy uświadomić sobie ponurą prawdę. Sztuczna inteligencja uczyniła nas bogami produktywności, ale zapomniała usunąć z naszego kodu jedno przestarzałe, ludzkie ograniczenie: wciąż potrzebujemy spać, oddychać i, od czasu do czasu, spojrzeć tępo przez okno, nie generując przy tym żadnej wartości dodanej. Dopóki nie nauczymy się bronić tego prawa w świecie napędzanym przez AI, wolny piątek pozostanie wyłącznie utopijnym echem przeszłości, a my będziemy biec w miejscu coraz szybciej, by ostatecznie paść z wyczerpania na mecie, która nie istnieje.

// czytaj dalejParadoks perfekcji. Dlaczego w epoce sztucznej inteligencji literówka stała się towarem luksusowym?PremiumList motywacyjny odszedł do lamusa. AI stworzyła nowy paradoks rekrutacjiNewsyWiersz dla maszyny, czyli dlaczego prompt to nowa literaturaMagazyn