50% ryzyka zbieractwa jest w genach. Dlaczego ten sam dom nie ma znaczenia?

👁 117 przeczytań

Przez dekady myśleliśmy o tym w prosty sposób: jeśli dwóch braci wychowuje się w jednym, zawalonym gratami domu, a tylko jeden z nich wyrasta na patologicznego zbieracza, winę ponosi „słaby charakter” lub bunt przeciwko bałaganowi rodziców. Tymczasem wyniki jednego z najważniejszych badań nad bliźniętami sugerują, że ta intuicja jest błędna. Dlaczego więc, mając ten sam stół, tych samych rodziców i te same kłótnie o stare gazety, jedno z rodzeństwa przekracza granicę choroby, a drugie prowadzi ascetycznie uporządkowane życie? Odpowiedź w dużej mierze kryje się nie w piwnicy pełnej śmieci, lecz w naszym DNA.

Laboratorium natury, czyli bliźnięta pod lupą

Badanie opublikowane jeszcze w 2009 roku na łamach The American Journal of Psychiatry przez zespół Alessandry Iervolino do dziś stanowi fundament naszej wiedzy o genetyce zbieractwa. Naukowcy sięgnęli po jedno z najbardziej eleganckich narzędzi nauk behawioralnych - rejestr bliźniąt TwinsUK. Przebadali ponad 5000 par bliźniąt jedno- i dwujajowych, co zapewniło im wystarczającą moc statystyczną, by wyciągnąć wiarygodne wnioski. Kluczowe znaczenie ma tutaj porównanie: bliźnięta jednojajowe dzielą praktycznie 100% materiału genetycznego, podczas gdy dwujajowe - średnio tylko połowę. Jeśli schorzenie jest silnie uwarunkowane genetycznie, pary monozygotyczne powinny być do siebie znacznie bardziej podobne pod względem objawów.

Tak właśnie się stało. Wśród badanych kobiet - a to na nich skupiono główną analizę, uwzględniając grupę ponad 4300 bliźniaczek - zaobserwowano wyraźną przewagę zgodności występowania zbieractwa u sióstr identycznych genetycznie. Modelowanie strukturalne ujawniło, że geny odpowiadały za około 50% wariancji w skłonności do kompulsywnego gromadzenia przedmiotów. Pozostała część wynikała z czynników środowiskowych, ale nie tych, które zwykle przychodzą nam do głowy.

Wspólny dom, osobne światy

Wyniki badań obalają jeden z najbardziej zakorzenionych mitów na temat patologicznego zbieractwa. Wbrew obiegowym opiniom, wspólne środowisko rodzinne - a więc dom, styl wychowania, wzorce przejęte od rodziców - nie wyjaśniało w tym modelu praktycznie żadnej z obserwowanych odmienności. Mówiąc wprost: dorastanie w przeładowanym rupieciami domu samo w sobie nie „zaraża” bałaganiarstwem.

To odkrycie szczególnie uderza, bo intuicja podpowiada nam coś zupełnie innego. Od lat powtarzano, że zbieractwo „chodzi w rodzinach” - i rzeczywiście tak jest. Problem polega na tym, że chodzenie w rodzinie nie rozstrzyga, czy za wzorcem stoją geny, czy naśladownictwo. Analiza bliźniąt ostatecznie przecięła ten węzeł. Czynniki, które naprawdę się liczyły obok DNA, to tak zwane niewspólne środowisko - zbiór unikalnych dla każdego człowieka doświadczeń życiowych. Mowa tu o osobistych traumach, stratach, wypadkach czy po prostu subiektywnej relacji z przedmiotami. To one zdają się decydować, czy genetyczna podatność w ogóle da o sobie znać.

Jak ujmuje to środowisko klinicystów: geny ładują broń, ale to środowisko pociąga za spust. W tym wypadku jednak spustu nie dzielimy z rodzeństwem przy rodzinnym obiedzie - każdy ma swój własny.

Dlaczego to zmienia podejście do terapii

Implikacje kliniczne są niebagatelne. Gdyby zbieractwo było głównie wyuczonym nawykiem, oddziaływania terapeutyczne musiałyby koncentrować się na korygowaniu wzorców wyniesionych z domu rodzinnego. Z kolei, skoro połowa ryzyka leży po stronie genetyki, naukowcy coraz śmielej wskazują na konieczność badania neurobiologicznego podłoża choroby. Co dzieje się w mózgach osób predysponowanych? Które struktury odpowiadają za emocjonalne przywiązanie do bezużytecznych obiektów? I przede wszystkim: dlaczego jedne przeżycia aktywują ten obwód, a inne nie?

Badanie miało też swoje luki - przede wszystkim nie rozstrzygnęło kwestii męskiej. W próbie mężczyźni stanowili mniejszość, a odsetek klinicznie istotnych objawów był u nich niemal dwukrotnie wyższy (4,1% wobec 2,1% u kobiet). Ta różnica płci wciąż czeka na rzetelne wyjaśnienie. Nie zmienia to jednak głównego przesłania: patologiczne zbieractwo nie jest wyborem ani prostą konsekwencją dorastania w zagraconym domu. To złożona interakcja między odziedziczonymi predyspozycjami a unikalną historią życia - taką, której nie kopiuje się od rodziców, tylko przeżywa na własną rękę. I od tego, czy potraktujemy tę przypadłość poważnie jako zaburzenie o głębokich korzeniach biologicznych, może zależeć skuteczność pomocy oferowanej milionom ludzi.

// czytaj dalejMózg nie potrzebuje twoich wyborów. Oto dlaczego decyzja jest fizyczną iluzjąNaukaCzarne dziury czkają miesiące po posiłku. Naukowcy wreszcie wiedzą dlaczegoNaukaZemsta miała przynieść ulgę. Neurobiologia podpowiada, dlaczego tak się nie dziejeNauka